„Strategia rozwoju Miasta i Gminy Suraż do roku 2019”

Czerwiec 2004
I. RAPORT O STANIE MIASTA I GMINY SURAŻ
1.1. INFORMACJE WSTĘPNE
1.1.1. Wprowadzenie
1.1.2. Rys Historyczny Suraża i Okolic
1.1.3. Położenie
1.1.4. Zarządzanie Gminą
1.1.5. Finanse Gminy Suraż
1.2. SPOŁECZEŃSTWO
1.2.1. DEMOGRAFIA GMINY
1.2.1.1. Wstęp
1.2.1.2. Potencjał ludnościowy Miasta i Gminy Suraż
1.2.1.3. Rozmieszczenie ludności Miasta i Gminy Suraż
1.2.1.4. Struktura wieku mieszkańców Miasta i Gminy Suraż
1.2.1.5. Wykształcenie
1.2.2. WALORY MIEJSCA ZAMIESZKANIA
1.2.2.1. Mieszkalnictwo
1.2.2.2. Szkolnictwo
1.2.2.3. Ochrona Zdrowia i Opieka Społeczna
1.2.2.4. Dziedzictwo Kulturowe
1.2.2.5. Turystyka, Sport i Rekreacja
1.2.3. INFRASTRUKTURA TECHNICZNA
1.2.3.1. Gospodarka Wodna
1.2.3.2. Kanalizacja Sanitarna
1.2.3.3. Zaopatrzenie w Gaz
1.2.3.4. Elektroenergetyka
1.2.3.5. Ciepłownictwo
1.2.3.6. Telekomunikacja
1.2.3.7. Gospodarka Odpadami
1.2.3.8. Drogi
1.2.4. GOSPODARKA
1.2.4.1. Charakterystyka Lokalnego Sektora Gospodarczego
1.2.4.2. Charakterystyka Lokalnego Rynku Pracy
1.2.4.3. Rolnicza Przestrzeń Produkcyjna
1.3. WARUNKI KLIMATYCZNO-GEOLOGICZNE
1.3.1. Warunki Klimatyczne
1.3.2. Budowa Geologiczna
1.3.3. Surowce Mineralne
1.3.4. Gleby
1.3.5. Lasy i Gospodarka Leśna
1.3.6. Wody Powierzchniowe
1.3.7. Wody Podziemne
1.3.8. Powietrze Atmosferyczne
1.3.9. Obszary Prawnie Chronione
II. BADANIE ANKIETOWE MIESZKAŃCÓW GMINY SURAŻ
2.1. ANKIETA
2.2. RAPORT Z BADANIA ANKIETOWEGO
2.2.1. Wnioski z Badania
2.2.1.1. Badana Populacja
2.2.1.2. Płeć
2.2.1.3. Wiek
2.2.1.4. Wykształcenie
2.2.1.5. Grupa zawodowa
2.2.2. Analiza udzielonych odpowiedzi
2.2.2.1. Pytanie 1.
2.2.2.2. Pytanie 2.
2.2.2.3. Pytanie 3.
2.2.2.4. Pytanie 4.
2.2.2.5. Pytanie 5.
2.2.2.6. Pytanie 6.
2.2.2.7. Pytanie 7.
2.2.2.8. Pytanie 8.
2.2.2.9. Pytanie 9.
2.2.2.10. Pytanie 10.
III. UWARUNKOWANIA ROZWOJU GMINY SURAŻ WYNIKAJĄCE Z DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH WYŻSZEGO RZĘDU
3.1. Deklaracja Milenijna Narodów zjednoczonych
3.2. Polska 2025 – Długookresowa Strategia Trwałego i Zrównoważonego Rozwoju
3.3. Druga Polityka Ekologiczna Państwa
3.4. Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego do Roku 2010
3.5. Strategia Rozwoju Obszaru Funkcjonalnego Zielone Płuca Polski.
3.6. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi
IV. UWARUNKOWANIA ROZWOJU MIASTA I GMINY SURAŻ ANLIZA SWOT
V. STRATEGICZNE CELE ROZWOJU MIASTA I GMINY SURAŻ
5.1. Cel strategiczny A
5.2. Cel strategiczny B
5.3. Cel Strategiczny C
5.4. Cel Strategiczny D
VI. STRATEGICZNE PROGRAMY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE
VII. PLAN ROZWOJU LOKALNEGO GMINY SURAŻ

I. RAPORT O STANIE MIASTA I GMINY SURAŻ

1.1. INFORMACJE WSTĘPNE

1.1.1. Wprowadzenie

Niniejszy „Raport o stanie Miasta i Gminy Suraż” stanowi pierwszy etap prac nad Strategią Rozwoju Miasta i Gminy Suraż i stanowi jej element. Dane w nim zawarte to materiał informacyjny służący do przeprowadzenia analizy uwarunkowań rozwojowych Miasta i Gminy Suraż. Ze względów technicznych w dalszej części Raportu pojęcie Gmina będzie odnoszone łącznie do Miasta i Gminy Suraż. W przypadku gdy dane czy analizy będą odnosiły się odrębnie do miasta lub gminy, będzie mowa o Mieście (Suraż) lub o  obszarach wiejskich.

W pracach nad Raportem zastosowano metodę analityczno – opisową. Ze względu na potrzebę zachowania spójności Raportu z opracowanymi już dla Gminy dokumentami analitycznymi takimi jak: „Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta i Gminy Suraż”, „Program Ochrony Środowiska dla Gminy Suraż” , „Plan Gospodarki Odpadami dla Miasta i Gminy Suraż” czy opracowanej wcześniej „Strategii Zrównoważonego Rozwoju Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi”, w prezentowanym opracowaniu przyjęto niektóre informacjei treści zawarte w wymienionych dokumentach.

1.1.2. Rys Historyczny Suraża i Okolic

Bogatą historię Suraża dokumentują liczne znaleziska archeologiczne. Miejscowość została dokładnie przebadana przez archeologów. Pierwsze ślady osadnictwa w tym rejonie datowane są na lata 1000 do 850 p.n.e.
Suraż nad Narwią jest jednym z najstarszych miast województwa podlaskiego. Prawa miejskie nadane zostały mu blisko 560 lat temu (16 września 1445 roku w Mareczku). Układ przestrzenny współczesnego Suraża jest jednym z najcenniejszych zabytków urbanistycznych Podlasia. Nie dotrwały, niestety do naszych czasów praktycznie żadne zabytki architektury i budownictwa pochodzące z czasów przedrozbiorowych. Upadek miasta, który zaznaczył się już w XVII w. pogłębiał się w czasach późniejszych. Szczególnie duże znaczenie Suraż odgrywał od XIV do XVIII w. W 1807 r., przez grunta mieszczańskie przebiegała granica państwowa. Część należała do Księstwa Warszawskiego (a później do Królestwa Polskiego), część zaś pozostała w Imperium Rosyjskim. Granica państwowa wycisnęła piętno na rozwoju Suraża, a raczej na jego braku. Podobnie nie nastąpił rozwój po 1919 r. gdy odzyskano Niepodległość. Miasto zaczęło podupadać, tracić ważne funkcje administracyjne, aż wreszcie w XIX wieku, po Powstaniu Styczniowym Suraż utracił prawa miejskie. Odzyskał je w 1923 roku, jednak nie odzyskał już dawnego znaczenia. W międzyczasie ważniejszym ośrodkiem stały się pobliskie Łapy. Stało się tak między innymi za sprawą biegnącej przez nie linii kolejowej.

1.1.3. Położenie

Miasto i Gmina Suraż obejmuje obszar o powierzchni 76,6 km2 (7660 ha). Jednostkę administracyjną tworzy miasto oraz 11 wsi zorganizowanych w 9 sołectw. Gmina Suraż sąsiaduje od zachodu z Gminą Łapy, od północy z Turośnią Kościelną, od wschodu z Gminą Juchnowiec Kościelny, od południa z Gminami Wyszki i Poświętne.
Obszar Gminy w 2002 roku zamieszkiwało 2 099 osób, z czego 988 osób to mieszkańcy Miasta. Gmina Suraż jest najmniejszą jednostką organizacyjną w powiecie białostockim. 
Gmina Suraż jest gminą miejsko – wiejską o wyjątkowych walorach przyrodniczych. Położona jest na terenach należących do Narwiańskiego Parku Narodowego i obszaru chronionego „Dolina Narwi”. Gmina jest członkiem Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi.

Rys. 1.  Mapa województwa podlaskiego

Źródło: Na podstawie Strategii Rozwoju Gmin Górnej Narwi

1.1.4. Zarządzanie Gminą

Gmina Suraż - w myśl ustawy o samorządzie gminnym – jest wyposażoną w osobowość prawną wspólnotą samorządową wszystkich jej mieszkańców. Swoje ustawowe zadania realizuje poprzez wybieralną Radę Miejską. Organem wykonawczym jest Burmistrz. Podstawowym celem Gminy jest zaspokajanie zbiorowych potrzeb mieszkańców jako zadanie oddane przez prawo do jej wyłącznej właściwości. Gmina wykonuje także nałożone na nią przez ustawy zadania z zakresu administracji rządowej. Gmina może wykonywać inne zadania z zakresu administracji rządowej na podstawie zawieranych porozumień administracyjnych. Szczegółowy zakres celów i zadań Gminy precyzuje Statut Miasta Suraż będący obok ustaw najważniejszym aktem normatywnym regulującym funkcjonowanie Gminy i jej organów.
Organem stanowiącym i kontrolnym Gminy jest składająca się z 15 radnych Rada Miejska, do właściwości której należy rozstrzyganie we wszystkich sprawach publicznych, nie zastrzeżonych ustawowo dla innych podmiotów, a mających na celu zaspokajanie lokalnych potrzeb o charakterze zbiorowym. Do pomocy w wykonywaniu swoich zadań Rada może tworzyć stałe i doraźne komisje, wyposażone w uprawnienia kontrolne oraz inicjatywę uchwałodawczą w zakresie przekazanych im spraw. Na dzień dzisiejszy funkcjonują następujące komisje stałe:
-	Komisja ds. Gospodarki i Budżetu
-	Komisja Rewizyjna.

W skład Gminy wchodzi 9 jednostek pomocniczych, którymi są sołectwa: 
-	Doktorce, 
-	Końcowizna, 
-	Kowale, 
-	Lesznia, 
-	Zawyki, 
-	Zawyki-Ferma, 
-	Śledzińskie, 
-	Zimnochy, 
-	Rynki.

Organem wykonawczym Miasta i Gminy Suraż jest powoływany w wyborach bezpośrednich – Burmistrz. Burmistrz jest wykonawcą uchwał Rady, a także realizatorem zadań Gminy określonych w ustawach oraz umowach i porozumieniach zawartych z organami administracji rządowej. Burmistrz wykonuje swoje zadania przy pomocy Urzędu Miejskiego, który jest jednostką budżetową Gminy. Kierownikiem Urzędu jest Burmistrz, do którego zadań należy:
-	organizowanie pracy Urzędu,
-	kierowanie bieżącymi sprawami Gminy,
-	ogłaszanie budżetu Gminy i sprawozdania z jego wykonania,
-	reprezentowanie Gminy na zewnątrz.

Burmistrz jest zwierzchnikiem służbowym w stosunku do pracowników Urzędu Miejskiego oraz kierowników gminnych jednostek organizacyjnych. Kieruje on pracą Urzędu przy pomocy Sekretarza Gminy, który w zakresie ustalonym przez Burmistrza zapewnia sprawne funkcjonowanie Urzędu i warunki jego działania oraz organizuje pracę Urzędu. Szczegółowe zadania i kompetencje poszczególnych samodzielnych stanowisk pracy określa Regulamin Organizacyjny Urzędu Miejskiego w Surażu.

1.1.5. Finanse Gminy Suraż

Poniżej przedstwiono informacje na temat dochodów i wydatków Gminy Suraż na przestrzeni trzech ostatnich lat.

Tabela: Dochody, wydatki, deficyt budżetu Gminy Suraż
Rok	Dochody	Wydatki 	Deficyt/Nadwyżka	
2001	2 770 307,0	3 120 307,0	-350 000,0	
2002	4 396 550,0	4 805 750,0	-409 200,0	
2003	3 852 596,0	3 752 596,0	100 000,0	
2004	4 102 757,0	3 962 757,0	140 000,0	
Źródło: Uchwały budżetowe Gminy Suraż

Gmina Suraż jest dobrze zarządzaną gminą, praktycznie od kilku lat występuje równowaga budżetowa.
Poniżej przedstawiono sprawozdanie z wykonania budżetu Gminy Suraż – Dochody. Jak z niego wynika Gmina w sposób powtarzalny wykonuje większe dochody niż zakładane. 
Sprawozdanie z wykonania dochodów	
Dział	Wyszczególnienie	Rok	
		2001	2002	2003	 plan 2004	
	Dochody	Wartość (PLN)	Struktura (%)	Wartość (PLN)	Struktura (%)	Wartość (PLN)	Struktura (%)	Wartość (PLN)	Struktura (%)	
Dział 010	Rolnictwo i łowiectwo	1 161,0	0,02	25 639,0	0,45	843,0	0,02	964	0,02	
Dział 020	Leśnictwo	768,0	0,02	804,0	0,01	911,0	0,02	844	0,02	
Dział 700	Gospodarka mieszkaniowa	116 319,0	2,33	45 712,0	0,81	83 797,0	2,09	73520	1,79	
Dział 750	Administracja publiczna	79 440,0	1,59	74 422,0	1,31	46 559,0	1,16	61005	1,49	
Dział 751	Urzędy naczelnych organów władzy państwowej, kontroli i ochrony prawa oraz sądownictwa	6 775,0	0,14	10 338,0	0,18	17 700,0	0,44	19700	0,48	
Dział 754	Bezpieczeństwo publiczne i ochrona ppoż	6 000,0	0,12	4 660,0	0,08	5 000,0	0,12	5120	0,12	
Dział 756	Dochody od osób prawnych fizycznych i innych nie posiadajacych osobowości prawnej	1 389 192,0	27,85	2 687 556,0	47,44	2 465 296,0	61,51	2605154	63,50	
Dział 758	Różne rozliczenia	1 303 743,0	26,13	1 162 131,0	20,52	947 793,0	23,65	1006124	24,52	
Dział 801	Oświata i wychowanie	6 240,0	0,13	23 990,0	0,42	20 041,0	0,50	11450	0,28	
Dział 853	Opieka społeczna	180 143,0	3,61	194 359,0	3,43	193 006,0	4,82	20004	0,49	
Dział 854	Edukacyjna opieka wychowawcza	20 764,0	0,42	26 476,0	0,47	23 532,0	0,59	21235	0,52	
Dział 900	Gospodarka komunalna i ochrona środowiska	817 953,0	16,40	882 764,0	15,58	77 942,0	1,94	156320	3,81	
 	Subwencje i dotacje	1 060 006,0	21,25	525 797,0	9,28	125 518,0	3,13	121317	2,96	
 	Razem	4 988 504,0	100,00	5 664 648,0	100,00	4 007 938,0	100,00	4 102 757,0	100,00	
Tabela: Sprawozdanie z wykonania dochodów Gminy Suraż.
Źródło: Opracowanie własne na postawie informacji z Urzędu Miasta Suraż
1.2. SPOŁECZEŃSTWO

1.2.1. DEMOGRAFIA GMINY

1.2.1.1. Wstęp

Analiza została sporządzona na podstawie danych pochodzących 
z: „Narodowego Spisu Powszechnego 2002”, dokumentów Urzędu Statystycznego w Białymstoku, analiz demograficznych zawartych w „Studium Uwarunkowań 
i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta i Gminy Suraż” oraz danych zawartych w „Programie Ochrony Środowiska dla Gminy Suraż”.
1.2.1.2. Potencjał ludnościowy Miasta i Gminy Suraż

Według danych ze Spisu Powszechnego 2002 obszar Miasta i Gminy Suraż zamieszkuje 2099 osób, z czego 988 osób mieszka w samym mieście Suraż. Ludność Gminy stanowi 2,3% ludności województwa podlaskiego i odpowiednio 3,6% ludności powiatu białostockiego. Powierzchnia Gminy wynosi 76,6 km2 
i stanowi 15,3% powierzchni powiatu białostockiego oraz 1,6% powierzchni województwa podlaskiego. Ludność gminy zamieszkuje w mieście Suraż oraz 11 wsiach.
  Tabela 1. Liczba mieszkańców Gminy Suraż.   
Liczba mieszkańców Gminy	
Lata	Miasto i Gmina 	Miasto Suraż	Obszary wiejskie	
2002	2099	988	1111	
  Źródło: „Spis Powszechny 2002”.

  Tabela 2. Przyrost naturalny.
Przyrost naturalny	
Lata	Miasto i Gmina	Miasto Suraż	Obszary wiejskie	
2002	22	-	-	
  Źródło: „Spis Powszechny 2002”.

  Tabela 3. Zgony w Gminie Suraż.
Zgony	
Lata	Miasto i Gmina	Miasto Suraż	Obszary wiejskie	
2002	54	-	-	
  Źródło: Informacje Urzędu Miasta Suraż

     Tabela 4. Saldo migracji naturalnej ludności w Gminie.
Saldo migracji ludności	
Lata	Miasto i Gmina	Miasto	Wieś	
	Saldo	Napływ	Odpływ	Napływ	Odpływ	
2002	0	6	4	8	10	
     Żródło: „Spis Powszechny 2002”.

Wskaźnik gęstości zaludnienia dla Gminy w 2002 roku wynosił 29 osób/km2; podczas gdy dla całości województwa wynosił on 61 osób/km2.

1.2.1.3. Rozmieszczenie ludności Miasta i Gminy Suraż

Aktualny stan rozmieszczenia ludności został opracowany w oparciu 
o informacje Urzędu Miejskiego w Surażu zgodnie ze stanem na dzień 31 grudnia 2003 roku. 

Tabela 5. Koncentracja ludności na obszarach wiejskich Gminy 
na dzień 31.12. 2003 roku.
Koncentracja ludności na obszarach wiejskich Gminy na dzień 31.12.2002	
Lp.	Miejscowość	Liczba ludności	Kobiet	Mężczyzn	
1	Doktorce	223	 108	 115	
2	Końcowizna	40	 24	 16	
3	Kowale	88	 51	 37	
4	Lesznia	75	 37	 38	
5	Rynki Zawyki	96	 44	 52	
6	Średzińskie	70	 34	 36	
7	Zawyki - Ferma	47	 23	24 	
8	Zawyki 	361	 182	 179	
9	Zimnochy - Święchy	35	16 	19 	
10	Zimnochy - Ostasze	b.d	b.d 	b.d 	
11	Zimnochy - Susły	77	 40	 37	
12	Suraż	970	-	-	
Źródło: Na podstawie danych z Urzędu Miejskiego w Surażu.

Ludność Miasta i Gminy Suraż koncentruje się głównie w Mieście, gdzie zamieszkuje 47,1% ludności Gminy. Na obszarach wiejskich ludność jest rozproszona w 11  miejscowościach, wśród których najliczniej zaludnione to Zawyki 
i Doktorce.

1.2.1.4. Struktura wieku mieszkańców Miasta i Gminy Suraż

W opracowaniu przyjęto ogólny podział na grupy wiekowe stosowany 
w statystyce i planowaniu przestrzennym:
-	wiek przedprodukcyjny (0–17 lat),
-	wiek produkcyjny (18-59 - lat kobiety; 18-65 lat - mężczyźni),
-	wiek poprodukcyjny ( 60 i więcej lat – kobiety; 65 i więcej lat – mężczyźni).

Tabela: Struktura wieku ludności Gminy.
Struktura wiekowa ludności Gminy	
Lata	Ogółem	Wiek przedprodukcyjny	Wiek produkcyjny	Wiek poprodukcyjny	
	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Ogółem	
2002	2099	1052	1047	481	238	243	1133	649	484	485	165	320	
													
Struktura wiekowa ludności Miasta	
Lata	Ogółem	Wiek przedprodukcyjny	Wiek produkcyjny	Wiek poprodukcyjny	
	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Ogółem	
2002	988	500	488	265	139	126	534	300	234	189	61	128	
													
Struktura wiekowa ludności obszarów wiejskich	
Lata	Ogółem	Wiek przedprodukcyjny	Wiek produkcyjny	Wiek poprodukcyjny	
	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Ogółem	
2002	1111	552	559	216	99	117	599	349	250	296	104	192	
Żródło: „Spis Powszechny 2002”.

Tabela: Struktura wiekowa ludności Gminy Suraż w %
Struktura wiekowa ludności Gminy (%) w ogółem	
Lata	Ogółem	Wiek przedprodukcyjny	Wiek produkcyjny	Wiek poprodukcyjny	
	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Ogółem	
2002	100,00	50,12	49,88	22,92	11,34	11,58	53,98	30,92	23,06	23,11	7,86	15,25	
													
Struktura wiekowa ludności Miasta (%) w ogółem	
Lata	Ogółem	Wiek przedprodukcyjny	Wiek produkcyjny	Wiek poprodukcyjny	
	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Ogółem	
2002	47,07	23,82	23,25	12,63	6,62	6,00	25,44	14,29	11,15	9,00	2,91	6,10	
													
Struktura wiekowa ludności obszarów wiejskich (%) w ogółem	
Lata	Ogółem	Wiek przedprodukcyjny	Wiek produkcyjny	Wiek poprodukcyjny	
	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Kobiety	Ogółem	Mężczy.	Ogółem	
2002	52,93	26,30	26,63	10,29	4,72	5,57	28,54	16,63	11,91	14,10	4,95	9,15	
Żródło: Obliczenia własne.

W wieku produkcyjnym jest obecnie blisko 54 % całej ludności gminy, 
w wieku poprodukcyjnym 23% i około 23% w wieku poprodukcyjnym. W ostatnich latach obserwowany jest trend zmniejszania się grupy osób w wieku przedprodukcyjnym, co jest efektem przechodzenia wyżu demograficznego w wiek produkcyjny, co widać po wzrastającej liczbie osób w tymże wieku. Stabilnie i powoli wzrasta także liczba osób w wieku poprodukcyjnym, co jest efektem generalnego starzenia się społeczeństwa. 

1.2.1.5. Wykształcenie
Według danych zawartych w „Spisie Powszechnym 2002” poziom wykształcenia mieszkańców gminy był następujący: 

      Tabela: Wykształcenie mieszkańców Gminy Suraż
Grupy	Wykształcenie	
	Ogółem	Wyższe	Policealne	Średnie	Zasadnicze zawodowe	podstawowe	Niepełne podstawowe	
				Razem	Ogólnokształcące	Zawodowe				
mężczyźni	893	16	5	145	20	125	297	361	58	
kobiety	873	32	35	176	54	122	153	347	118	
Razem	1766	48	40	321	74	247	450	708	176	
      Źródło: „Spis Powszechny 2002”

      Tabela: Wykształcenie mieszkańców Gminy Suraż w (%)
Grupy	Wykształcenie (%)	
	Ogółem	Wyższe	Policealne	Średnie	Zasadnicze zawodowe	podstawowe	Niepełne podstawowe	
				Razem	Ogólnokształcące	Zawodowe				
mężczyźni	50,57	0,91	0,28	8,21	1,13	7,08	16,82	20,44	3,28	
kobiety	49,43	1,81	1,98	9,97	3,06	6,91	8,66	19,65	6,68	
Razem	100,00	2,72	2,27	18,18	4,19	13,99	25,48	40,09	9,97	
      Żródło: Obliczenia własne.

1.2.2. WALORY MIEJSCA ZAMIESZKANIA

1.2.2.1. Mieszkalnictwo

Zasoby mieszkaniowe Miasta i Gminy Suraż w 2002 roku wynosiły:
-	741 mieszkań (w tym miasto – 324 mieszkań)
-	2504 izby (w tym miasto –  1209 izb)
-	49016 m2 powierzchni użytkowej (w tym miasto – 23602 m2)

Z powyższych wielkości zaledwie 11 mieszkań stanowi własność komunalną. Najważniejsze wskaźniki warunków mieszkaniowych przedstawiają się następująco:

Tabela: Liczba mieszkań na obszarze Miasta i Gminy.
Liczba mieszkań na obszarze Miasta i Gminy 	
Rok	Razem	Miasto	Obszary wiejskie	
2002	741	324	417	
Źródło: „Spis Powszechny 2002”

Tabela:. Liczba mieszkań przypadająca na 1000 mieszkańców Miasta i Gminy Suraż
Liczba mieszkań przypadająca na 1000 mieszkańców	
Gmina Suraż	Unia Europejska	
Rok	Miasto i Gmina	Miasto	Obszary wiejskie	Województwo 	Miasto	Obszary wiejskie	
2002	353	324	375	311	400	309	
Źródło: „Spis Powszechny 2002”

Jeżeli przyjmiemy, za państwami Europu Zachodniej, średni wskaźnik zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych na poziomie 400 mieszkań na 1000 mieszkańców miast i 309 mieszkań na 1000 mieszkańców obszarów wiejskich, otrzymamy skalę niedoborów mieszkaniowych na obszarze Gminy.

1.2.2.2. Szkolnictwo

Szkoły podstawowe
W Surażu funkcjonuje Szkoła Podstawowa, w której uczy się 111 dzieci. Na terenie gminy znajduje się Szkoła Podstawowa w Zawykach (I-III kl.) do której uczęszcza 22 dzieci. W przyszłości Szkoła Podstawowa w Surażu wymagać będzie remontu i rozbudowy.

Gimnazja
W 1999 r. utworzone zostało Gimnazjum, które znalazło siedzibę w byłej szkole podstawowej w  Doktorcach,   w  którym   uczy   się   104   uczniów.   Budynek   szkolny  wymaga  remontu i wyposażenia w sprzęt dydaktyczny.

Przedszkola
W Surażu znajduje się przedszkole, które posiada 70 miejsc, a uczęszcza do niego 31 dzieci. W przedszkolu pracuje 2 nauczycieli. Przy istniejących 
w gminie szkołach funkcjonują ogniska przyszkolne.

1.2.2.3. Ochrona Zdrowia i Opieka Społeczna

Obsługę ludności miasta i gminy w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej zabezpiecza NZOZ oraz punkt apteczny w Surażu.
W mieście i gminie brak jest domu opieki społecznej. W przyszłości postępujący proces starzenia się ludności oraz jej ubożenia wymagać będzie organizacji placówki opieki społecznej.

1.2.2.4. Dziedzictwo Kulturowe

Obiekty zabytkowe wpisane do rejestru zabytków znajdują się 
w następujących miejscowościach:

Lp.	Wyszczególnienie	Nr decyzji	Nr rej.	
	SURAZ			
1.	Układ urbanistyczny, XV-XVI w.	KL.WKZ-5340/40/79 z 16 I 1980	464	
	cmentarz paraf. Rzymskokatolicki			
	dawny cmentarz żydowski			
	ZAWYKI			
2.	Kaplica, drewn, XVIII w.	KL.WKZ-5340/8/88 z 26. IV. 1988	697	
3.	Kaplica cment. p.w. Imienia Maryi	KL.WKZ-5340/9/88 z 26.IV. 1988	698	
	2 poł. XVIII w.			

Wymienione obiekty podlegają ochronie konserwatorskiej na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz. U. Nr 10, poz. 48, z późniejszymi zmianami). Wszelkie prace przy tych obiektach wymagają zezwolenia Podlaskiego Konserwatora Zabytków.

Obiekty o charakterze zabytkowym nie wpisane do rejestru zabytków, posiadające wartości historyczne i kulturowe: 

Suraż:
-	zespół kościoła par. p.w. Bożego Ciała: kościół mur. 1873 - 1876, ogrodzenie mur (kam.) k XIX w., plebania - Rynek Kościelny nr 2, drew. XIX/XX w. spichlerz 
-	Rynek Kościelny nr 2 drew. 1. 20 XX w.
-	kapliczka neogotycka mur. 1905 - 28 przy Rynku Kościelnym,
-	krzyż na dawnym rynku ruskim,
-	pomnik ku czci powstańców z 1863 r. kam./ żel. I ćw. XX w.,
-	krzyż przy Mostowej 1 kam. /żel 1906 r.,
-	krzyż przy ul. Mostowej 38, kam. /żel. 1916 r.

ul. 11 Listpada
-	domy nr 3 i 87 drew. 1. 20 XX w.,
-	dom nr 8 drew., 1937-38,
-	dom nr 55 drew., przed 2 wojną światową,
-	dom nr 88 drew., pocz. XX w.

ul. Zabłudowska
-	dom nr 19 drew. 1920 r.,

ul. Bielska
-	dom nr 23 mur. 1930 r.

ul. Zakościelna 
-	dom nr 4 drew. pocz. XX w., rozbudów.

ul. Kościelna
-	domy nr 1 i 2 drew., 1. 20 XX w.,
-	dom nr 14 drew. 1946 r.,
-	dom nr 15 drew. 1949 r.,

ul. J. Piłsudskiego
-	domy nr 2 i 48 drew., przed 2 wojną światową,

Doktorce
-	zagroda nr 11 - obora drew. przed 1989 r., stodoły I i II, drew. 1939 - 1941r.
-	zagroda nr 16 - dom drewniany, przed 1914 r., stodoła drew. 1950 r.
-	zagroda nr 23 - obora i stodoła drew. po 1945 r.,
-	zagroda nr 29 - obora, spichlerz, budynek gospodarczy, drew., po 1945 r.
-	zagroda nr 30 - stajnia i budynek gospodarczy drew., po 1945 r.
-	zagroda nr 38 - dom i spichlerz, drew. ok. 1940 r. stodoła drew. 1930 r.
-	zagroda nr 39 - dom, obora i stodoła, drew., po 1918 r.
-	zagroda nr 54 - dom, obora, lamus, drew. ok. 1940 r., bud. gosp. drew. 1. 20 XX w.
-	obora w zagrodzie nr 20, drew. po 1945 r.

Końcowizna
-	domy nr 1,2,4,7, drew. 1. 30 XX w.
-	domy 3 i 10 drew. 1925 r.

Kowale
-	dom nr 10, drew. po 1900 r.

Lesznia
-	zagroda III - budynek gospodarczy III/4 drew., 2 poł. XIX w.
budynki gospodarcze III/l i III/2 drew. k. XIX w.
-	zagroda IV - stodoły IV/3 i IV/4, ok. 1900 r., stajnie IV/1 i IV/2 drew, ok. 1950r.
-	budynki gospodarcze 1/2 i II/2 drew. k. XIX w.

Rynki
-	domy nr 13 i 14, drew. 1. 20 XX w.,
-	dom nr 28, mur. 1896 r.
-	domnr35, drew. XIX/XX w	

Średzińskie
-	zagroda nr 17 a-dom. drew. 1. 20 XX w.

Zawyki
-	zagroda nr 22 - stodoły I i II, drew. ok. 1918 r.,
-	dom nr 20 drew, 1907 r.
-	domy nr 35 i 106, drew. 1. 20 XX w.
-	dom nr 36, drew. XIX/XX w.

Zawyki - Ferma
-	zagroda nr 5 - dom i stodoła, drew. 1. 20 XX w.
	
Zimnochy Susły
-	zagroda nr 23 - dom, chlewy I i II, stodoła, spichlerz, budynki gospodarcze I 
i II, drew., ł. 20 XX w.

Zimnochy Święchy
-	zagroda nr 13 - dom drewn. 1914 r.	.
-	zagroda nr 15 - stodoła z chlewem i obora z chlewem, drew. 1. 20 XX w.
-	domy nr 8 i 18, drew. 1.20 XX w.,
-	wiatrak koźlak, drew. 1. 20 XX w.	

Cmentarze o wartościach historycznych i kulturowych znajdują się 
w miejscowościach:

Suraż
-	cmentarz przykościelny 
-	cmentarz prawosławny ul. Bielska,
-	cmentarz prawosławny nieistniejący, ul. Mostowa,
-	cmentarz prawosławny nieistniejący, ul. Zabłudowska, Choroska,

Zawyki
-	cmentarz prawosławny

Istniejące w mieście i gminie cmentarze pozostają w sferze zainteresowania konserwatorskiego. Na terenie nieistniejących cmentarzy prawosławnych w Surażu prowadzenie inwestycji jest możliwe po uzyskaniu pozytywnej opinii Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Podlaski Wojewódzki Konserwator Zabytków wnioskuje o opracowanie programu ochrony zabytków na terenie miasta i gminy.
Ponadto na terenie gminy Suraż są zlokalizowane stanowiska archeologiczne. Obszar miasta i gminy objęty został terenowymi badaniami powierzchniowymi w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP).  Do rejestru zabytków wpisane zostały następujące stanowiska archeologiczne:

Lp.	Nr Stan.	Miejscowość	Charakterystyka	Nr rejestru	
1	2	3	4	5	
1.
2. 
3. 
4. 
5.	2. 
3. 
1/36 1/19
3/3	Doktorce 
Doktorce 
Suraż 
Średzińskie 
Zawyki	Cmentarzysko kurhanowe wczesnośredniow. Cmentarzysko kurhanowe wczesnośredniow. Grodzisko wczesnośredniowieczne 
Kurhan wczesnośredniowieczny 
Grodzisko wczesnośredniowieczne	18 l/A
182/A 19/Adz.nr255 132/A 
183/1/A	

1.2.2.5. Turystyka, Sport i Rekreacja

Rozwój turystyki to jeden z podstawowych celów „Zróżnicowanego Rozwoju Powiatu Białostockiego" oraz „Strategii Zrównoważonego Rozwoju Gmin Górnej Narwi” Na terenie gminy Suraż leżącej na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego i w Obszarze Krajobrazu Chronionego Doliny Narwi, znajdują się (jak wspomniano powyżej) liczne zabytki oraz stanowiska archeologiczne, które nie zostały jeszcze wpisane w rejestr zabytków.

Atrakcje turystyczne Miasta i Gminy Suraż stanowią:
a. Ośrodki turystyczno – wypoczynkowe:
-	„Narew", PPHU APLAUS
-	zespół domków turystycznych należących do Biura Podróży „Ocean".
b. Szlaki piesze:
-	Obwodnica turystyczna Narwiańskiego Parku Krajobrazowego, która ma na terenie gminy długość 10 km. Przeznaczona jest dla wycieczek autokarowych i turystów zmotoryzowanych. Z obwodnicy można obserwować dolinę Narwi. Po drodze można obejrzeć pałac w Choroszczy by dalej udać się do Kurowa. Dalej trasa prowadzi przez Płonkę Kościelną z cudownym obrazem Matki Boskiej  Płonkowskiej  do Łap. Następnym przystankiem jest Suraż, gdzie można zwiedzić muzeum, grodzisko, kaplicę z XVIII i kaplicę cmentarną pod wezwaniem Imienia Maryi z 2 połowy XVIII w. w Zawykach. Stąd trasa prowadzi do Baciut przez Turość Dolną i w końcu do Topilca gdzie można zwiedzić cerkiew i cmentarz wojenny. Obwodnica zamyka się ponownie w Choroszczy, w pobliżu której leży legendarna Bobra Góra - miejsce kultu Światowida z X w.
-	Szlak Pieszy Kolejarzy - 4 km przez gminę. Szlak łączy osiedle kolejowe w Łapach Osse z ośrodkiem wypoczynkowym w Surażu. Prowadzi on przez lasy do Turka i Pietkowa z kościołem i zabytkowym parkiem. Z Pietkowa przez Lizę do lasów, które są terenem polowań. Stąd zmierza w kierunku Suraża wchodząc do miasta obok cmentarza, pomnika z 1863 r., kościoła i godziska, a kończy na pobliżu ośrodka wypoczynkowego.
-	Szlak Pieszy Włókniarzy - 20 km przez gminę. Najmniej atrakcyjny szlak w gminie Suraż prowadzi od Zakładów Przemysłu Włókienniczego w Fastach do Ośrodka wypoczynkowego w Doktorcach.
-	Szlak Bociani - ma być trasą eksponującą walory przyrodnicze i kulturowe regionu. Projekt ma też za zadanie promować bogactwo kulturowe obszarów pogranicza. Na zapleczu szlaku stopniowo tworzy się baza obsługi ruchu turystycznego – powstają kwatery agroturystyczne, planowana jest budowa kampingów i pól namiotowych. Celem szlaku jest uwzględnienie bioróżnorodności doliny górnej Narwi, utrzymanie gatunków chronionych i siedlisk bociana. Obecnie prowadzona jest renaturalizacja Narwi oraz jej dopływów, przywraca się naturalne ekosystemy wodno - błotne.
c. Szlaki wodne zlokalizowane w obrębie gminy Suraż: 
-	Szlak Wodny Narwi. Korzystając z tego szlaku turysta ma do wyboru dwa warianty:
o	pierwszy rozpoczyna się w Puszczy Białowieskiej, wzdłuż rzeki Narewki, potem Narwi a kończy się w Uhowie;
o	drugi to wariant prowadzący od zapory w Bondarach a kończący się w Surażu;
-	Szlak Wodny Narwiańskiego Parku Krajobrazowego - szlak przeznaczony jest dla osób o zainteresowaniach przyrodniczych. Rozpoczyna się w Surażu, gdzie uczestnicy zwiedzają miasto, a następnego dnia rano udają się na spływ Narwią, gdzie można podziwiać piękno Narwiańskiego Parku Krajobrazowego.

Wyposażenie w urządzenia sportowe jest niedostateczne. Potrzeby ludności zabezpieczają boiska i sale gimnastyczne przy szkołach w: 
-	Surażu, 
-	Doktorcach,
-	Zawykach.
1.2.3. INFRASTRUKTURA TECHNICZNA
1.2.3.1. Gospodarka Wodna

W gminie Suraż istnieje 1 wodociąg grupowy o długości 32.600 m. Wodociąg zaopatruje w wodę całą gminę Suraż, a także miejscowość Reki należące do sąsiedniej gminy. Wodociąg zlokalizowany jest w Zakładzie Wodociągowo - Kanalizacyjnym w Surażu przy ulicy Białostockiej. Ujęcie składa się z 2 studni wiercowych SW - 2 - studni podstawowej oraz studni SW - 1 na głębokość 75 m, wydajność eksploatacyjną Q = 25,4 m3/h przy depresji, s = 12,0 cm; SW - 2 - głębokość 72,3 m, Q = 75 m3/h, S = 11,0 m. Studnie posiadają pozwolenia wodno - prawne oraz ustaloną strefę ochronną.
Cały wodociąg ma podłączonych 596 przyłączy, co ogólnie daje 85% - towe zwodociągowanie gminy. Rzeczywista wydajność urządzeń do ujmowania i uzdatniania wody wynosi 960 m3/d. Wodociąg posiada duże rezerwy. Wydajność potencjalna istniejących urządzeń do uzdatniania i ujmowania wody wynosi 2000 m3/d.
Urządzeniami do poboru i uzdatniania wody są:
-	2 pompy typu G80Ub SGHJ-18C o mocy 13KW
-	3 odżelazacze Ø 1400 mm2 
-	sprężarki typu A 50 - 3 80 - 240 s
-	3 pompy II stopniowe typu PJM - 80
-	2 hydrofory o pojemności 6300 1 każdy
-	2 zbiorniki wyrównawcze o pojemności 150 m3 każdy
-	2 chlorofory C - 52 (w tym jeden rezerwowy)
-	wodomierz kolankowy typu MK - 100
-	wodomierz sprężarkowy MZ/MS - 80/30

Jednostkowe koszty eksploatacyjne uzdatnianej wody wynoszą 0,60 zl/m3 natomiast cena 1 m3 wody dla mieszkańca korzystającego z wodociągu grupowego Suraż wynosi 1,50 zł/m3.
Do dnia dzisiejszego 15% mieszkańców gminy nie ma dostępu do wodociągu. Na terenie gminy znajdują się indywidualne ujęcia wody głębinowej:
-	Suraż - restauracja, studnia o głębokości 56 m i zatwierdzonych zasobach Q= 5 m3/h przy depresji s = 7,0 m,
-	Suraż - przedszkole, studnia o głębokości 30 m, Q=15 m3/h, S=12,0 m;
-	Suraż - Suszarnia Pasz Zielonych, studnia o głębokości 22,4 m, Q=27,4 m3/h, S=13,6 m;
-	Suraż – Szkoła Podstawowa, studnia o głębokości 63,0 m, Q = 60 m3/h, S=7,6m;
-	Suraż - zespół rolników indywidualnych, studnia o głębokości 57,0 m, Q=15 m3/h, S=17,0m;
-	61 Suraż - Wytwórnia Mas Bitumicznych, studnia o głębokości 32,0 m, Q = 10 m3/h, S = 14,3 m
-	Doktorce - Ośrodek wypoczynkowy, 1 studnia o głębokości 118m,Q = 15 m3/h, S= 5,5 m;
-	Doktorce - Ośrodek Wczasów Campingowych, studnia o głębokości 18 m, Q = 6 m3/h, S = 3,0 m;
1.2.3.2. Kanalizacja Sanitarna

Łączna długość sieci kanalizacyjnej wynosi 15.000 m. Jest ona jednak niedostatecznie rozwinięta. Ścieki komunalne odprowadzone są do oczyszczalni w Łapach. 
Na terenie gminy w sumie znajduje się jedynie 300 przyłączy do kanalizacji zbiorczej. Pozostała część mieszkańców ma w większości indywidualne szamba, które są wypompowywane i wywożone przez SKR.
Zagrożeniem dla środowiska w kontekście zanieczyszczenia wód podziemnych, powierzchniowych i gleby są gospodarstwa domowe położone w większości na wsiach i koloniach Gminy Suraż, gdzie brak jest systemu odprowadzania ścieków socjalno-bytowych. W takich przypadkach ścieki wylewane są do niezabezpieczonych dołów lub wylewane „na dziko".
Ogólnie ilość sieci kanalizacyjnej na terenie gminy Suraż jest zdecydowanie niewystarczająca i w stosunku do pełnego, 85% - towego, wodociągowania gminy. Stanowi to potencjonalne zagrożenie dla środowiska. Gmina posiada już opracowaną „Koncepcję kanalizacji sanitarnej gminy Suraż", która zakłada II warianty skanalizowania gminy. 

1.2.3.3. Zaopatrzenie w Gaz

Miasto i Gmina Suraż nie jest zgazyfikowana. Jest wykonana przez Biuro Projektów Budownictwa Komunalnego koncepcja gazyfikacji gmin Turośni Kościelnej i Suraża. W opracowaniu tym zakłada się powiązanie systemów gazowniczych tych gmin. Budowa systemu pozwoli na wykorzystanie nośnika energii "przyjaznej" dla środowiska naturalnego a w szerszym aspekcie zgazyfikowanie gminy wniesie istotny pozytywny czynnik rozwoju tego obszaru.
Trasa tranzytowego gazociągu wysokiego ciśnienia "Jamał" przebiega przez obszar gminy Suraż. Strefę bezpieczeństwa dla w/w gazociągu przewidziano r = 100 m. od przewodu. Istniejąca linia WN 400 kV i gazociąg "Jamał" - tworzą "korytarz" infrastruktury, który można wykorzystać do wytyczenia innych linii WN - potrzebnych do rozbudowy systemu elektroenergetycznego WN województwa i kraju, ponieważ terenu tego nie można wykorzystać na inne cele budowlane.

1.2.3.4. Elektroenergetyka

Charakterystyka stanu urządzeń SN 15 kV.

Źródłem zasilania w energię elektryczną gminy jest stacja transformatorowo - rozdzielcza RPZ 110/15 kV w Łapach. Istniejące źródło zasilania w pełni pokrywa zapotrzebowanie mocy i energii elektrycznej gminy. Rozprowadzenie energii elektrycznej do poszczególnych odbiorców odbywa się poprzez układ sieci SN 15 kV. Linie SN 15 kV wychodzące z RPZ - tów w Białymstoku i Bielsku Podlaskim.

Główne linie zasilające gminę to:
-	Łapy - Suraż - Doktorce - Bielsk Podlaski,
-	Łapy - Turośń Kościelna.

Pozostałe linie SN 15 kV na terenie gminy są odgałęzieniami od w/w linii głównych, zasilającymi poszczególne stacje transformatorowe na obszarze całej gminy.Na terenie gminy istnieje 25 stacji transformatorowych, w tym 1 wieżowa. W Surażu jest 7 stacji transformatorowych, słupowych. Stan techniczny urządzeń elektroenergetycznych jest zróżnicowany. Zakład Energetyczny Białystok S.A. przeprowadził w ramach reelektryfikacji przegląd urządzeń i zakwalifikowań do remontu odcinek linię SN 15 kV relacji Doktorce - do ist. linii Zawyki -Zimnochy oraz założył dostawienie 2 stacji transformatorowych w Surażu wraz z odcinkami linii SX 15 kV zasilających i powiązaniami linii NN.

Linie tranzytowe WN

Przez teren gminy przebiega trasa linii WN 400 kV relacji Miłosna k/W-wy - stacja GPZ ''Narew" w Turośni Kościelnej. W/w linia jest częścią systemu krajowego, głównym zasilaniem województwa podlaskiego. Jej obecność daje ograniczenia w zagospodarowaniu przestrzennym w postaci pasa ochronnego (szer. zalecana 50 m., min - 33 m. od skrajnego przewodu do zabudowy mieszkaniowej).
Bliskie sąsiedztwo gminy Suraż z GPZ "Narew" oraz konieczność omijania infrastruktury, terenu Narwiańskiego Parku Narodowego powoduje, że ilość linii WN 400 i 110 kV wchodzących i wychodzących z w/w GPZ - tu, a przechodzących przez teren gminy Suraż będzie wzrastać w miarę potrzeb województwa, jak również ze względu na potrzebę zapewnienia powiązań na napięciu WN 400 kV GPZ-tu "Narew" z siecią krajową i międzynarodową" (Białoruś i Litwa).

Ocena dotychczasowego rozwoju systemu i główne problemy do rozwiązania.

Istniejące  urządzenia  elektroenergetyczne  zaspokajają  zapotrzebowanie  na  energię  elektryczną.   Z analizy stanu istniejącego wynika, że poprawy warunków zasilania wymaga ośrodek gminny. Jest on zasilany jedną linią główną relacji Łapy - Bielsk Podlaski, poprzez "odgałęzienia" nie zamknięte w pierścień. Brak jest również wystarczającej ilości stacji transformatorowych.
Obecność na obszarze gminy linii tranzytowej najwyższych napięć oraz zakładana budowa kolejnych linii tego typu stwarza konieczność wyznaczania optymalnych tras tej infrastruktury, by nie ograniczała rozwoju przestrzennego gminy oraz nie powodowała zagrożenia dla mieszkańców tych terenów.

1.2.3.5. Ciepłownictwo

Istniejące źródła ciepła zaspokajają potrzeby mieszkańców gminy. Wymaga to jednak ciągłego utrzymania, w dobrym stanie technicznym istniejących urządzeń ciepłowniczych, aby zapewnić dostawę ciepła w wystarczających ilościach i odpowiednich parametrach.
Praca na paliwie stałym istniejących źródeł ciepła przyczynia się do zanieczyszczania środowiska. Szansą na poprawę istniejącego stanu rzeczy jest:
-	stosowanie urządzeń odpylających,
-	przejście na paliwa ekologiczne takie jak, olej opałowy lub gaz.

Na obszarze Gminy Suraż znajduje się 15 żródeł wytwarzania energii cieplnej, zaopatrującej w ciepło obiekty urzyteczności publicznej. Jak wynika ze spisu tych urządzeń zamieszczonym w „Studium Uwarunkowań i kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta i Gminy Suraż” tylko cztery są opalane paliwem ekologicznym – olejem opałowym.
W zabudowie mieszkaniowej mieszkańcy korzystają z indywidualnych źródeł ciepła – ogrzewanie piecowe, przeważnie na paliwo stałe.

1.2.3.6. Telekomunikacja

System telekomunikacyjny w gminie składa się z następujących, głównych elementów:
-	linii światłowodowej kablowej relacji Łapy - Suraż,
-	linii kablowej miedzianej Łapy - Suraż,
-	centrali telefonicznej automatycznej cyfrowej w Surażu typu S - 12 RSV o pojemności 616 i zajętości 483 numerów.
-	linii rozdzielczych i abonenckich napowietrznych i kablowych na obszarze całej gminy.
Nowa centrala (automatyczna, cyfrowa) zainstalowana w mieście Suraż (budynek ośrodka zdrowia) włączona jest przez kablową linię światłowodową w automatyczny system telekomunikacyjny województwa a poprzez białostocki węzeł, telekomunikacyjny - z siecią krajową i międzynarodową. W istniejącej centrali jest spora rezerwa pojemności do wykorzystania na nowe podłączenia abonentów. Wskaźnik nasycenia na 1000 mieszkańców miasta Suraża jest wyższy od średniego wskaźnika całego województwa podlaskiego. Wskaźnik dla gminy jest również wyższy od analogicznego wskaźnika dla obszarów wiejskich województwa podlaskiego.
Przez obszar gminy przebiegają pasy ochronne w celu utrzymania prawidłowej pracy urządzeń radiokomunikacji i teletransmisji. Są to pasy w kierunkach:
-	SLR Topczewo - RTCN Krynice,
-	SLR Topczewo - SLR Białystok.

1.2.3.7. Gospodarka Odpadami

W zakresie unieszkodliwiania odpadów Gmina Suraż dysponuje składowiskiem odpadów wybudowanym jeszcze w 1986 roku. Jest to teren nieużytków po wyrobiskach kredy marglistej zlokalizowane na działce nr 749 w obrębie geodezyjnym Miasta Suraż. Składowisko oddalone jest ok. 2 km na północny wschód od centrum Suraża. Właścicielem i zarządcą składowiska jest Urząd Miejski w Surażu. Składowisko jest nieczynne i zrekultywowane.
System zorganizowanego wywozu odpadów zmieszanych funkcjonuje na terenie Miasta i Gminy Suraż od 1999 r., a selektywnej zbiórki odpadów od 2000 r. 
System gospodarki odpadami obejmuje:
-	wywóz odpadów od mieszkańców miasta i gminy przez PPUH „Czyścioch”,
-	transport odpadów samochodami specjalistycznymi w/w jednostki,
-	dowóz odpadów zmieszanych na składowiska poza Surażem.

Uregulowanie i racjonalizacja gospodarki odpadami staje się jednym z najważniejszych celów władz gminy na najbliższe lata. Należy także zwrócić szczególną uwagę na program selektywnej zbiórki odpadów na terenach wiejskich Gminy.

1.2.3.8. Drogi

Drogi powiatowe:
-	03443 Zabłudów - Kowalowce - Nowosady - Biele - Rostołty - Simuny - Hołówki Stare - Czaczki Wielkie - Dołki – Suraż,
-	03460 Czaczki Wielkie - Rynki - Średzińskie – Zawyki,
-	03462 Rynki - Zimnochy – Leśna,
-	03463 Doktorce - Zawyki – Suraż,
-	03464 Zawyki - Zawyki – Ferma,
-	03465 droga 03438 - Bogdanki - Dorożki - Czerewki - Leśna - Doktorce - droga 03615,
-	03469 Bogdanki - Baranki – Zimnochy,
-	03472 Turośń Dolna – Suraż,
-	03473 Turośń Kościelna - Borowskie Gziki - Kowale – Suraż,
-	03476 Łapy - Łapy - Pluśniaki – Suraż,
-	03478 Daniłowo Duże – Suraż,
-	03615 Bielsk Podlaski - Orzechowicze - Stołowacz - Mulawicze - Strabla – Doktorce,
-	ulice: Białostocka, Bielska, Piłsudskiego, Zabłudowska, ulica bez nazwy w kierunku Daniłowa.

Drogi gminne:
-	0315001 Zawyki - Zimnochy Susły,
-	0315002 Suraż – Rynki,
-	0315003 Zimnochy Susły - granica gminy (Czaczki Małe),
-	0315004 Suraż - granica gminy (Bojary),
-	0315005 Zawyki - granica gminy (Dołki),
-	0315006 droga powiatowa nr 473 - granica gminy - (Dołki),
-	0315007 Doktorce - Średzińskie – Końcowizna,
-	0315008 Zawyki - Ferma – Końcowizna,
-	0315009 Zawyki - Ferma - droga powiatowa nr 463,
-	0315010 Suraż - granica gminy (Filipy),
-	0315011 Suraż - granica gminy (Daniłowo Duże).

Ulice gminne (byłe ulice lokalne miejskie)
-	Ciesielska, 
-	Kościelna, 
-	Placowa, 
-	Polna, 
-	Szkolna, 
-	Tatarska, 
-	Zagumiena
-	11  listopada’
-	Wąska,
-	Graniczna,
-	Mostowa,
-	Zakościelna,
-	Cmentarna,
-	Krótka,
-	Osiedlowa.

       Tabela: Podstawowe dane techniczne ulic Gminy Suraż
Lp.	
Nazwa ulicy
	Długość	Szerokość	Rodzaj nawierzchni	Powierzchnia [tys. m2]	
		[km]	[m]		Jezdni	Chodnika	
1	11 Listopada	0,28	6,0	bitumiczna	1,68	0,84	
		0,78		brukowcowa	4,68	2,34	
2	Ciesielska	0,08	6,0	brukowcowa	0,48	0,24	
3	Cmentarna	0,82	9,0	gruntowa	7,38	–	
4	Graniczna	1,05	9,0	gruntowa	9,45	–	
5	Kościelna	0,60	6,0	bitumiczna	3,60	1,8	
6	Krótka 	0,06	6,0	gruntowa	0,36	–	
7	Mostowa	0,61	6,0	bitumiczna	3,66	1,83	
8	Osiedlowa	0,20	9,0	gruntowa	1,80	–	
9	Placowa	0,51	5,0	gruntowa	2,55	–	
10	Polna	0,11	6,0	gruntowa	1,17	–	
		0,17	3,0				
11	Reklowa	0,11	6,0	gruntowa	1,08	–	
		0,14	3,0				
12	Rynek Kościelny	0,40	6,0	brukowcowa	2,4	1,2	
13	Rybna	0,10	3,0	gruntowa	0,3	–	
14	Spółdzielcza	0,60	9,0	gruntowa	5,4	–	
15	Szkolna	0,07	6,0	brukowcowa	1,5	0,1	
		0,18		gruntowa			
16	Tatarska	0,26	5,0	brukowcowa	1,3	0,78	
17	Wąska	0,11	3,0	gruntowa	0,33	–	
18	Zagumienna	0,05	8,0	brukowcowa	5,84	–	
		0,68		gruntowa			
19	Zakościelna	0,30	6,0	brukowcowa	1,8	0,9	
20	Zamkowa	0,30	3,0	gruntowa	0,9	–	
       Źródło: Urząd Miasta Suraż
1.2.4. GOSPODARKA

1.2.4.1. Charakterystyka Lokalnego Sektora Gospodarczego

Handel i usługi

Według informacji z Urzędu Miejskiego w Surażu w gminie słabo rozwinięty jest sektor gospodarczy. Wpływ na te sytuację ma historia regionu opisana na wstępie oraz bliskość Łap, która stała się ważnym lokalnym ośrodkiem gospodarczym. Nie bez znaczenia jest też położenie gminy w strefie Narwiańskiego Parku Narodowego. To w zasadzie wyklucza lub utrudnia możliwość powstania zakładów przemysłowych. Szansą jest natomiast rozwijanie usług turystycznych, w tym hotelarskich i restauratorskich.

  Tabela: Liczba sklepów
	Sklepy w Gminie Suraż	
	a - liczba sklepów
b - liczba pracujących 
c - powierzchnia sprzedażowa w m2	Ogółem	W tym	
			ogólno-spożywcze	pozostałe	
Miasto	a	8	6	2	
	b	17	14	2	
	c	346	260	86	
Obszary wiejskie	a	5	4	1	
	b	10	9	1	
	c	169	125	44	
  Źródło: „Studium uwarunkowań…”

Przemysł

Nie występuje.
1.2.4.2. Charakterystyka Lokalnego Rynku Pracy

Lokalny rynek pracy jest nieatrakcyjny. Jest to teren, na którym nie ma zakładów przemysłowych i rozwiniętej działalności gospodarczej. Gmina Suraż jest gminą miejsko-wiejską z przewagą działalności rolniczej.

Bezrobocie
       
       Tabela: Bezrobocie w Gninie Suraż
Bezrobocie w Gminie Suraż	
a) stan na  30.06.2001r.
b) stan na 31.12.2002r.	Liczba bezrobotnych ogółem	kobiety	absolwenci	zwolnieni z przyczyn dot. Zakładu pracy	z prawem do zasiłku	w wieku 18-44 lata	pozostający bez pracy powyżej 12 miesięcy	
a	56	25	0	4	8	49	28	
b	53	23	1	3	3	44	27	
Razem	109	48	1	7	11	93	55	
       Źródło: Urząd Pracy w Białymstoku

1.2.4.3. Rolnicza Przestrzeń Produkcyjna

Użytkowanie gruntów

	Powierzchnia ogółem	Użytki rolne	Lasy i grunty leśne	Pozostałe	
		Grunty orne	Sady	Łąki	Pastwiska	Razem			
		ha	%	ha	%	ha	%	ha	%	ha	%	ha	%	ha	%	
Gmina	7 660	2 922	38,1	33	0,4	1 449	18,9	669	8,7	5 073	66,2	1 037	13,5	1 550	20,2	
Miasto	3 386	1 067	31,5	20	0,6	646	19,1	237	7,0	1 970	58,2	495	14,6	921	27,2	
Wieś	4 274	1 855	43,4	14	0,3	803	18,8	432	10,1	3 104	72,6	542	12,7	628	14,7	

Według danych statystycznych z 2003 roku w strukturze użytkowania gruntów na terenie Gminy Suraż dominują użytki rolne, których udział wynosi ogółem 66,2%. W strukturze użytków rolnych przeważają grunty orne zajmujące 38% powierzchni ogółem gminy Suraż. Teren Miasta i Gminy Suraż charakteryzuje się niezbyt dużą lesistością. Lasy i grunty leśne w gminie stanowią 13,5% ogólnej powierzchni.
Udział powierzchniowy i procentowy klas bonifikacyjnych gruntów ornych 
i użytków zielonych przedstawia się następująco:

     Tabela: Udział klas bonitacyjnych gruntów ornych i użytków zielonych
Grunty orne i sady	Użytki zielone	
klasa	ha	%	klasa	ha	%	
I	0,0	0,0	I	0,0	0,0	
II	0,0	0,0	II	0,0	0,0	
IIIa	31,0	0,9	III	170,0	6,8	
IIIb	313,0	8,7				
IVa	1 061,0	29,6	IV	1 286,0	51,1	
IVb	987,0	27,6				
V	874,0	24,4	V	772,0	30,8	
VI	269,0	7,5	VI	255,0	10,2	
VIz	47,0	1,3	VIz	27,0	1,1	
Razem	3 582,0	100,0	Razem	2 510,0	32,8	
   Źródło: „Studium…”

Miasto i Gmina Suraż ma dobre warunki gospodarowania. Dominują tu grunty średnich i dobrych klas bonitacyjnych.

Charakterystyka gospodarstw rolnych

Tabela: Struktura gospodarstw rolnych Gminy Suraż.
	Liczba gospodarstw	Powierzchnia w ha	
	Razem	Indywidualne	Inne	Razem	Indywidualne	Inne	
do 1 ha	67	67	0	37	37	0	
od 1 do 5 ha	225	225	0	722	722	0	
od 5 do 10 ha	113	113	0	1008	1008	0	
od 10 do 15 ha	99	99	0	1394	1394	0	
od 15 ha i powyżej	81	80	1	2116	2094	22	
Ogółem	585	584	1	5276	5254	22	
Źródło: „Narodowy Spis powszechny 2002”

Tabela: Struktura gospodarstw rolnych Gminy Suraż w (%).
	Liczba gospodarstw (%)	Powierzchnia w ha (%)	
	Razem	Indywidualne	Inne	Razem	Indywidualne	Inne	
do 1 ha	11,45	11,47	0	0,70	0,70	0	
od 1 do 5 ha	38,46	38,53	0	13,68	13,74	0	
od 5 do 10 ha	19,32	19,35	0	19,11	19,19	0	
od 10 do 15 ha	16,92	16,95	0	26,42	26,53	0	
od 15 ha i powyżej	13,85	13,70	100	40,11	39,86	100	
Ogółem	100	100	100	100	100	100	
Źródło: Opracowanie własne.

Uprawy rolne

Tabela: Struktura głównych upraw Gminy Suraż.
Lp.	Wyszczególnienie	Ogółem	
		ha	%	
1	Zboża w tym:	1 923,0	86,47	
-	Pszenica	324,0	14,57	
-	Żyto	206,0	9,26	
-	Jęczmień	135,0	6,07	
-	Owies	72,0	3,24	
-	Pszenżyto	181,0	8,14	
-	Inne	1 005,0	45,19	
2	Ziemniaki	174,0	7,82	
3	Przemysłowe w tym:	35,0	1,57	
-	Buraki cukrowe	28,0	1,26	
-	Rzepak i Rzepik	7,0	0,31	
4	Pastewne	68,0	3,06	
5	Pozostałe w tym:	24,0	1,08	
-	Warzywa	13,0	0,58	
 	Razem	2 224,0	100,00	
Źródło: Narodowy Spis Powszechny 2002 , obliczenia własne

Hodowla

Poniżej przedstawiono wyszczególnienie hodowanych zwierząt gospodarskich na terenie Gminy Suraż. Największy udział spośród wszystkich zwierząt mają: bydło – 28%, trzoda chlewna – 41,4%. Jest to typowa struktura hodowlana występująca w województwie.

Tabela: Zwierzęta gospodarskie w Gminie Suraż
Zwięrzęta gospodarskie według siedziby gospodarstwa	
Wyszczególnienie	Liczba w (szt.)	Udział (%)	
Bydło	1868	28,95	
w tym krowy	1031	15,98	
Trzoda chlewna	2671	41,40	
w tym lochy	375	5,81	
Owce	47	0,73	
w tym maciorki 1 roczne i starsze	40	0,62	
Kozy	9	0,14	
w tym samice 1 roczne i starsze	7	0,11	
Konie	124	1,92	
w tym konie 3-letni i starsze	83	1,29	
Króliki	197	3,05	
Pozostałe zwierzęta futerkowe	0	0,00	
Razem zwierzęta gospodarskie bez pni pszczelich i drobiu	6452	100,00	
Pnie pszczele	60	-	
Drób ogółem	139649	-	
w tym drób kurzy	100648	-	
Obsada zwierząt gospodarskich przeliczona na sztuki duże na 100 ha	44	-	
Źródło: Narodowy Spis Powszechny 2002 , obliczenia własne

1.3. WARUNKI KLIMATYCZNO-GEOLOGICZNE
1.3.1. Warunki Klimatyczne

Klimat gminy Suraż i okolic wykazuje cechy kontynentalne. Pierwsze opady śniegu występują tu już w III dekadzie listopada. Zima trwa do pierwszej dekady kwietnia. Średnia temperatura najchłodniejszego miesiąca stycznia wynosi -4,8 °C, podczas gdy dla Białegostoku wynosi -4,3 °C. Pokrywa śnieżna utrzymuje się w Surażu 81,2 dnia, natomiast na Wysoczyźnie Białostockiej 90 dni. Występują tu jednak poprzedzające zimę przedzimie z pierwszymi przymrozkami już pod koniec września, kończące się na przełomie maja.
Ogólnie w Surażu i okolicach występuje 50 - 60 dni mroźnych, a z przymrozkami 110-138 dni.
Najcieplejszym miesiącem jest lipiec ze średnią temperaturą +17 °C (dla Białegostoku +18 °C), średnia roczna temperatura wynosi +6,8 °C (Białystok +6,9). W miesiącu najcieplejszym występują też najwyższe opady atmosferyczne średnio 70 mm (dla Białegostoku najwyższe opady przypadają w m-cu sierpniu i wynoszą 77 mm).
Średnie roczne opady wynoszą 488 mm  i rocznie, są zatem niższe niż w Białymstoku, gdzie średnio wynoszą 582 mm (max - 741 mm, min -365 mm).
Ilość dni pogodnych wynosi 26,5, natomiast pochmurnych 166,1. Warunki naturalne terenu gminy - dolina Narwi powoduje nadanie klimatowi cech mikroklimatycznych z odpowiednią dla zdrowia wilgotnością. Natomiast przewaga wiatrów wiejących z zachodu oraz całokształt warunków klimatycznych nie stanowi bariery dla rozwoju rolnictwa.

1.3.2. Budowa Geologiczna

Pod względem tektonicznym obszar gminy położony jest w obrębie wyniesienia Mazursko - Suwalskiego wchodzącego w skład platformy wschodnio - europejskiej.
Jest to obszar czwartorzędowy zbudowany z węglowych skał kredy wraz z osadami trzeciorzędowymi. Miąższość pokrywy waha się od 170 do 190 m.
Czwartorzęd na terenie Suraża reprezentowany jest przez osady zlodowaceń: od zlodowacenia podlaskiego do północnopolskiego.
Bezpośrednio przy powierzchni terenu występują utwory lodowcowe, gliny zwałowe oraz osady moren czołowych związane ze północno - mazowieckim, zlodowacenia środkowopolskiego. W części północnej i środkowej gminy największe powierzchnie zajmują gliniasto - piaszczyste utwory lodowcowe oraz gliny zwałowe. Na powierzchni utworów lodowcowych na całym terenie wysoczyzny występują niewielkich rozmiarów pagóry, wzgórza i wały moren czołowych.
W północnej części miasta oraz w północno - wschodniej części gminy stwierdzono występowanie na powierzchni terenów płatów kredy zwietrzałej piszącej. Są to złogi utworów kredowych.
W holocenie w dnach dolin rzecznych oraz zagłębieniach bezodpływowych i wytopiskowych nastąpiła akumulacja drobnych piasków, mułów i mad rzecznych oraz torfów. Miąższość osadów holoceńskich nie przekracza 5 m.

1.3.3. Surowce Mineralne
Występowanie surowców mineralnych na obszarze gminy Suraż ściśle wiąże się z utworami Czwartorzędowymi. Występują one przeważnie w przypowierzchniowej warstwie utworów czwartorzędowych i były eksploatowane metodą odkrywkową. Obecnie na terenie gminy Suraż nie ma żadnej czynnej kopalni surowców mineralnych.

Surowce mineralne występujące na terenie gminy:
-	kruszywo naturalne drobne (piaski) występuje w formie gniazd i soczew wśród utworów wodnolodowcowych moren czołowych i kremów. W dolinie rzeki Narew
-	kruszywo drobne buduje niektóre części terenów nadzlewowych oraz lokalne pola piasków na północ od Suraża.
-	kruszywo naturalne grube (pospółka, żwir) - na terenie gminy występuje w formie soczew, gniazd i nieciągłych warstw, głownie wśród utworów budujących wzgórza moren czołowych.
-	surowce ilaste - występują dość powszechnie na terenie gminy Suraż. Gliny zwałowe, ze względu na złą jakość nie znajdują szerszego zastosowania.
-	kreda pisząca - występuje na powierzchni w rejonie na pomoc od Suraża i przy drodze Suraż-Dołki.

Udokumentowane złoża surowców mineralnych na terenie Suraża:
-	kreda jeziorna - występuje w Surażu, jej zasoby szacunkowe 165 700 ton,
-	kruszwo naturalne - występuje we wsi Doktorce, jego zasoby szacunkowe to 30 000 m3,
-	kruszywo naturalne występujące w Surażu o zasobach 6 000 m3.

Na terenie gminy zostały wydzielone następujące obszary perspektywiczne złóż surowców mineralnych stałych:
a. kruszywo naturalne drobne:
-	na południe od Suraża,
-	na zachód od wsi Zawyki Ferma,
-	Kolonia Zawyki,
-	Na północny zachód od wsi Doktorce,
b. kruszywo naturalne grube:	
-	północe zbocze Węglowej Góry, przy drodze Suraż - Łapy,
-	na wschód od szkoły w Surażu,
-	na północ od Suraża,
-	przy drodze Suraż - Rynki,
-	na północ od wsi Zawyki
-	na północ od wsi Rynki,	
-	Kolonia Ostasze,
-	na północ od wsi Lesznia,	
c. surowce ilaste:
-	na zachód i północny zachód od wsi Zawyki Ferma.

1.3.4. Gleby
Gleby gminy Suraż należą do dwóch regionów glebowo - rolniczych: wschodnia część do regionu Zabłudowskiego, natomiast zachodnia i południowa do Narwiańskiego regionu glebowo - rolniczego. W regionie Zabłudowskim przeważają gleby kompleksu 6 i 7. Gleby orne posiadają nieuregulowane stosunki wodne. Wśród użytków przeważają gleby typu gradowego i pobagiennego średniej jakości. Region Narwiański obejmujący dolinę rzeki Narew składa się głównie z użytków zielonych kompleksu 2 z i 3 z oraz siedlisk łęgowych. Pod względem typologicznych gleb, Suraż jest gminą o dużym zróżnicowaniu.
W części zachodniej gminy występują gleby piaskowe różnych typów genetycznych (AB), gleby brunatne i kwaśne (Bw), we wschodniej części gminy natomiast gleby pseudobielicowe (A) i brunatne właściwe (B). Gleby typu (D), musztardowo-mineralne, torfowe, musztardowo-torfowe występują głównie w dolinach cieków wodnych, obniżeniach terenu, ale można je również spotkać rozproszone na terenie całej gminy.

Waloryzacja użytkowo – rolnicza
Udział powierzchniowy i procentowy klas bonifikacyjnych gruntów ornych i użytków zielonych przedstawia się następująco:

Tabela: Udział klas bonitacyjnych gruntów ornych i użytków zielonych
Grunty orne i sady	Użytki zielone	
klasa	ha	%	klasa	ha	%	
I	0,0	0,0	I	0,0	0,0	
II	0,0	0,0	II	0,0	0,0	
IIIa	31,0	0,9	III	170,0	6,8	
IIIb	313,0	8,7				
IVa	1 061,0	29,6	IV	1 286,0	51,1	
IVb	987,0	27,6				
V	874,0	24,4	V	772,0	30,8	
VI	269,0	7,5	VI	255,0	10,2	
VIz	47,0	1,3	VIz	27,0	1,1	
Razem	3 582,0	100,0	Razem	2 510,0	32,8	
Źródło: „Studium…”

Tabela: Zasobność gleb w fosfor, potas i magnez (w % zbadanej powierzchni)
Miejscowość	Zasobność gleb w składniki chemiczne	
	Fosfor (P2OS)	Potas (K2O)	Magnez (Mg)	
	bardzo niska	niska	średnia	wysoka	bardzo wysoka	bardzo niska	niska	średnia	wysoka	bardzo wysoka	bardzo niska	niska	średnia	wysoka	bardzo wysoka	
Suraż	32	32	25	8	3	4	10	48	19	19	8	10	19	25	38	
Rynki	50	50	0	0	0	10	70	10	1	0	1	30	40	1	1	
Kowale	14	29	43	14	0	0	57	43	0	0	0	0	43	0	57	
Średzińskie	25	50	0	8	17	8	41	17	17	17	8	25	17	8	42	
Zawyki Ferma	83	17	0	0	0	17	66	17	0	0	0	17	33	0	50	
Lesznia	31	50	15	4	0	0	31	65	4	0	0	4	50	23	23	
Zimnochy	35	22	11	5	27	22	30	29	14	5	14	11	37	14	24	
Zawyki	0	82	0	9	9	0	18	46	9	27	0	0	37	36	27	
Końcowizna	0	87	13	0	0	0	0	37	38	25	0	0	0	25	75	
Doktorce	21	72	7	0	0	7	43	36	14	0	14	36	14	7	29	
Razem użytki rolne	30	42	15	6	7	7	27	41	14	11	7	12	29	19	33	
w tym użytki zielone	65	14	14	7	0	58	21	7	14	0	0	0	29	0	71	
Źródło: „Plan Ochrony …”

1.3.5. Lasy i Gospodarka Leśna
Lasy zajmują 13,55% w ogólnej powierzchni terenu gminy Suraż - w sumie 1038 ha. Zdecydowana większość stanowią lasy prywatne - 674 ha co stanowi 64,94% ogólnej powierzchni lasów, reszta czyli 35,06% powierzchni lasów - 364 ha, to lasy państwowe.
W podziale administracyjnym lasów gmina należy w całości do Nadleśnictwa Dojlidy. Największe kompleksy leśne występują na odcinku Zawyki - Doktorce. Na pozostałym obszarze lasy występują kępowo, na terenach podmokłych i zabagnionych. Lasy gminy Suraż charakteryzują się bardzo zróżnicowanym drzewostanem i występowaniem prawie wszystkich typów siedliskowych. Pełnią one w głównej mierze funkcję materiału drzewnego surowca do produkcji wysokiej klasy surowca drzewnego. Podobnie jak lasy prywatne, które zapewniają zapotrzebowanie na surowiec drzewny właścicieli lasów.
W latach poprzednich tj. 2002, 2003 Nadleśnictwo Dojlidy będące właścicielem lasów państwowych na terenie gminy Suraż nie przeprowadzało wycinki drzew. Nie dokonano też nowych zadrzewień. Przeprowadzono jedynie zręby na gruntach poronnych drzewostanu ze względu na występowanie huby drzewnej. Były to jedynie zabiegi higieniczne.
1.3.6. Wody Powierzchniowe

Rzeka Narew
Narew jest prawostronnym dopływem Wisły. Długość rzeki na terenie Polski wynosi 455 km (całkowita długość rzeki to 484 km). Swój początek bierze na bagnistych terenach Puszczy Białowieskiej na terytorium Białorusi. Zlewnie górnej Narwi stanowią tereny stosunkowo słabo uprzemysłowione o charakterze typowo rolniczym oraz duże obszary leśne. Rzeka przepływa przez teren Narwiańskiego Parku Narodowego. Obejmuje on dolinę Narwi od miejscowości Suraź do Rzędzian, a ze względu na przyrodniczą osobliwość zwana jest „Polską Amazonką".
Gmina Suraż leży właśnie w zlewni rzeki Narew. Rzeka jest również jej głównym odbiornikiem wód poprzez liczne, bezimienne cieki połączone gęstą siecią rowów melioracyjnych, odprowadzających wody z północnego i wschodniego obszaru gminy. Narew płynie w kierunku równoleżnikowym, wzdłuż południowej granicy gminy, a od wsi Zawyki - Ferma, zmienia ona kierunek na północno - zachodni.
Lewy dopływ Narwi - rzeka Liza odwodnia zachodnią część obszaru gminy poprzez gęstą sieć rowów melioracyjnych zbierających wody powierzchniowe z szerokiej i silnie zatopionej doliny. W Surażu brak jest punktów monitoringowych do pomiaru zanieczyszczenia rzeki, dlatego stan czystości rzeki należy zbadać w 2 punktach (punkcie monitoringowym przed wpływem do gminy Suraż i w punkcie monitoringowym za gminą). 

Tabela: Klasa czystości rzeki Narwi w poszczególnych punktach kontrolno-pomiarowych
Lp	Rzeka	Rok badań	Nazwa punktu	km biegu rzeki	Aktualna klasa czystości	Wskaźniki występujące	Wskaźniki pozaklasowe	Rodzaj sieci	
						w III klasie	non		
1.	Narew	2003	m. Bondary	431,7	non	CHZT-Cr, m. Coli	chlorofil "a"	P	
2.	Narew	2003	m. Narew	410,0	III	 m. Coli	 	R	
3.	Narew	2003	m. Ploski	384,1	III	 m. Coli	 	R	
4.	Narew	2003	w m.Strabla	373,8	III	m. Coli	 	R	
5.	Narew	2003	m. Uhowo	347,4	III	m. Coli	 	P	
6.	Narew	2003	w m.Bokiny	338,0	III	m. Coli	 	R	
7.	Narew	2003	m. Rzędziany	314,8	II	 	 	P	
8.	Narew	2003	m. Żółtki	302,2	III	 m. Coli	 	R	
9.	Narew	2003	m. Rybaki	296,8	III	m. Coli	 	R	
10.	Narew	2003	m. Tykocin	281,9	III	m. Coli, chlorofil "a"	 	P	
11.	Narew	2003	most w  m. Strękowa Góra	261,7	III	m. Coli	 	P	
12.	Narew	2003	most w  m. Wizna	245,9	III	m. Coli	 	R	
13.	Narew	2003	most w m. Piątnica	203,6	III	m. Coli	 	P	
14.	Narew	2003	m. Szablak	185,6	III	m. Coli	 	R	
15.	Narew	2003	most w  m. Nowogród	180,1	III	m. Coli	 	P	
Źródło: Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku.

Rodzaj sieci monitoringu:	Klasyfikacja wód:	Oznaczenia wskaźników:	
P - punkt sieci podstawowej
R - punkt sieci regionalnej
G - punkt sieci granicznej
	I - I  klasa czystości  wód
II - II klasa czystości wód
III - III klasa czystości wód
non - wody nie odpowiadające normom	ChZT_Cr - chemiczne zapotrzebowanie tlenu metodą chromianową
m. Coli - miano Coli typu kałowego 

Rzeka Liza
Liza jest lewym, dopływem rzeki Narew. Jest to ciek III rzędu zaliczany do zlewni deficytowych. Rzekę w 2001 r. zakwalifikowano do wód pozaklasowych ze względu na ponadnormatywne stężenie utlenialności i ChZT - Cr oraz azotu azotynowego. Stan sanitarny wód wyrażony wskaźnikiem miana Coli typu kałowego odpowiadał II klasie czystości.

Tabela: Klasa czystości rzeki Liza w punkcie kontrolno-pomiarowym
Lp	Rzeka	Rok badań	Nazwa punktu	km biegu rzeki	Aktualna klasa czystości	Wskaźniki występujące	Wskaźniki pozaklasowe	Rodzaj sieci	
						w III klasie	non		
1. 	Liza d. Narwi	2003	Ujście do  rz. Narew	0,1	III	N_NO2, P_ og., m. Coli	 	R	
Źródło: Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Białymstoku

Dodatkowo w gminie Suraż znajdują:
-	kąpielisko w Doktorcach, które zostało zgłoszone przez gminę do WSSE (Wojewódzkiej Stacji Sanitarno - Epidemiologicznej) jako kąpielisko. Po badaniu przez WSSE w Białymstoku, wydano decyzje iż spełnia ona wymogi kąpieliska i jest dopuszczalne do użytkowania;
-	zbiornik wody w Surażu - nie został zgłoszony przez gminę jako kąpielisko na terenie gminy do WSSE w Białymstoku. Ze względu na to nie zostały tu przeprowadzone badania czystości wody.

Ogólnie na terenie gminy Suraż brak jest przedsiębiorstw mogących emitować zanieczyszczenia wód powierzchniowych. Problemem jest jedynie nieduży udział kanalizacji w stosunku do wytwarzanych ścieków.

1.3.7. Wody Podziemne
Wody podziemne o znaczeniu użytkowym, występują głównie w piaszczysto -żwirowych utworach czwartorzędowych i trzeciorzędowych oraz węglowych utworach kredowych. Wodonośność utworów kredowych i trzeciorzędowych na terenie gminy jest słabo rozpoznana.
Warunki występowania wód podziemnych w obrębie czwartorzędu są bardzo skomplikowane, wynikające przede wszystkim z nieciągłości warstw wodonośnych. Tym niemniej utwory czwartorzędowe stanowią główne źródła ujmowania wód podziemnych do celów użytkowych na obszarze gminy. W obrębie tych utworów wyróżnia się kilka poziomów wodonośnych charakteryzujących się zróżnicowaną zasobnością i zasięgiem przestrzennym. Wyróżnione poziomy wodonośne to:
-	poziom wodonośny spęgowy (najniższy),	
-	środkowy poziom wodonośny międzymorenowy,
-	przypowierzchniowy poziom wodonośny.

Wody z ujęć czwartorzędowych, a w szczególności z poziomu wodonośnego międzymorenowego są podstawowym źródłem zaopatrzenia ludności w wodę na terenie gminy Suraż.
Warstwy tego poziomu tworzą naprzemianległe z glinami piaski i żwiry znajdujące się na znacznych głębokościach.

Tabela: Rzeczywista głębokość zalegania warstw wodonośnych i ich wydajność 
Lp.	Miejscowość	Użytkownik	Głębokość studni (m)	Głębokość występowania warstwy wodonośnej (m)	Wydajność Q (m3/h)	Depresja S (m)	
1	Suraż	Wodociąg	79	18,5-73,0	75	11	
2	Suraż	Przedszkole	30	21,5-34,6	15	12	
3	Suraż	Restauracja	56	0,5-2,0; 51,0-53,0	5	7	
4	Suraż	Suszarnia pasz	22,4	3,5-11,0; 18,4-22,4	27,4	13,6	
5	Suraż	Szkoła	63	30-41; 45-57; 60-61	24	3,1	
6	Suraż	Roi. Indyw.	57	52-56	11,5	17,1	
7	Suraż	Wytw. mas bitum	35	21-30	10	14,3	
8	Doktorce	Szkoła	106,5	80-82 91 - 104	8	3,5	
9	Doktorce	Ośr. wypocz.	118	1,8-8; 56-58; 88-117	15	5,5	
10	Doktorce	Ośr. wypocz.	18	1,92-13,6	6	3	
Źródło: „Plan Ochrony…”

Pod względem jakości, wody tych poziomów w większości charakteryzują się średnią twardością, zawartością żelaza od 0,5 do 4 mg/dcm3 i suchą pozostałością od 230 do 438 mg/dcm3.
Wody poziomu przypowierzchniowego występują w aluwiach rzecznych oraz w utworach wodnolodowcowych. Jako poziom „użytkowy" występuje on przede wszystkim w dolinie rzeki Narwi, Lizy oraz dolinach mniejszych cieków i zagłębiach terenowych, a także na terenach wysoczyznowych zbudowanych z piaszczystych utworów pochodzenia wodnolodowcowego.
Głębokość zalegania zwierciadła wody w dolinach rzecznych i zagłębieniach waha się w granicach 0,1 - 1,0 m, a na obszarach wysoczyznowych do 5 - 8 m, stanowią one podstawowe źródło wód w studiach kopalnych. Wody tego poziomu podlegają dużym wahaniom, zależne są od intensywności opadów i roztopów wiosennych. Narażone one są na zanieczyszczenia bakteriologiczne.
Gmina  Suraż   leży  w  rejonie  o  ograniczonych,   lokalnie  dobrych  zasobach  wód podziemnych od 50 - 200 m3 - 200 m3/ 24h/km2 (do 2,318 1/sek/km2). Zaopatrzenie ludności w dobrą wodę pitną powinno odbywać się na bazie ujęć wód z poziomu międzymorenowego. Zasoby wód podziemnych i powierzchniowych nie powinny ograniczać rozwoju gospodarczego gminy.
1.3.8. Powietrze Atmosferyczne
Generalnie głównymi źródłami zanieczyszczeń powietrza są ciepłownie miejskie, kotłownie, zakłady przemysłowe oraz źródła rozproszone, źródła ogrzewania indywidualne, a także zanieczyszczenia komunikacyjne. Do substancji mających największy udział w emisji zanieczyszczeń pochodzących głównie z procesów spalania energetycznego należą: dwutlenek siarki, tlenek węgla, dwutlenek azotu i pyły.
WOOŚ co roku publikuje listę największych emitentów zanieczyszczeń do powietrza w województwie, na terenie gminy Suraż nie ma żadnego z zakładów przemysłowych spełniających kryteria znacznego zanieczyszczenia powietrza.
Gmina Suraż charakteryzuje się stosunkowo czystym powietrzem atmosferycznym. Średnie, roczne stężenie badanych zanieczyszczeń atmosferycznych w 1991 - 1993 przez WSSE i WIOŚ w Białymstoku jest dużo niższe od wartości dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń powietrza. Głównym źródłem zanieczyszczeń powietrza na terenie gminy są zanieczyszczenia pyłowe i gazowe pochodzące z procesów energetycznego spalania paliw stałych głównie węgla kamiennego, koksu i drzewa. W gminie brak jest dużych zakładów przemysłowych emitujących znaczne ilości CO2, CO, SO2, NO2, do atmosfery, natomiast zgodnie z planem gospodarki odpadami dla gminy Suraż 97% stanowi ogrzewanie budynków węglem i tylko 3% stanowi ogrzewanie olejowe.
Roczna szacunkowa emisja zanieczyszczenia na podstawie dokumentów uzyskanych z Urzędu Marszałkowskiego o rocznej ilości spalanego węgla i wskaźników unosu substancji zanieczyszczających powstających przy energetycznym spalaniu węgla kamiennego:

Rok 2003 - spalanie węgla kamiennego w mieście Suraż odpowiednio:
-	SO2 = 67,94x16 = 1087,04
-	CO2 = 67,94 x 2000 = 135880
-	CO = 67,94x45 = 3057,3
-	NO2 = 67,94 x 1 = 67,94

Spalanie węgla kamiennego w gminie Suraż
-	SO2 = 8,18x16 =130,88
-	CO2 = 8,18x2000 =16360
-	CO = 8,18x45 = 368,1
-	NO2 = 8,18x1 =8,18

Ilość poszczególnych związków do powietrza w mieście i gminie Suraż w roku 2003 

-	SO2 = emisja w mieście Suraż + emisja w gminie Suraż 
-	SO2 = 1087,04 + 130,88 = 1217,92 

-	CO2 = emisja w mieście Suraż + emisja w gminie Suraż 
-	CO2 = 135880 + 16360 = 152240 

-	CO = emisja w mieście Suraż + emisja w gminie Suraż 
-	CO = 3057,3 + 368,1 = 3425,4 

-	NO2 = emisja w mieście Suraż + emisja w gminie Suraż 
-	NO2 = 67,94+ 8,18 = 76,12

   Tabela: Zestawienie emisji zanieczyszczeń do 
powietrza w gminie Suraż

Lata	Jednostki	Substancje	
		CO2	SO2	CO	NO2	
2003	kg	1217,92	152240	3425,4	76,12	
	Mg	1,21792	152,24	3,4254	0,07612	
Źródło: Informacje z Urzędu Marszałkowskiego 
w Białymstoku

Gminnymi kotłowniami węglowymi są:
-	Zakład Wodociągowo - Kanalizacyjny w Surażu,
-	Gminny Ośrodek Kultury w Surażu,
-	Szkoła Podstawowa w Zawykach.

Gmina uczestniczy w realizacji programu „Zielone Wrota Unii Europejskiej". W ramach tej akcji zostały zmodernizowane systemy grzewcze z węglowego na olej opałowy w:
-	Publicznym Gimnazjum w Doktorcach. Inwestycja miała miejsce w 1999 r. 
-	Szkole Podstawowej w Surażu, 
-	Przedszkolu w Surażu,
-	Urzędzie Miasta w Surażu.
Przeprowadzono też modernizację budynków należących do gminy:
-	wymiana dachu w Urzędzie Miejskim w Surażu
-	wymiana dachu w MGOK w Surażu.
Problem ogrzewania i emisji zanieczyszczenia do atmosfery byłby częściowo rozwiązany w momencie gazyfikacji gminy. Jak dotąd nie planuje się inwestycji tego rodzaju, ze względu na brak zainteresowania gazyfikacją wśród mieszkańców gminy.

1.3.9. Obszary Prawnie Chronione

Znacząca część Gminy Suraż leży w granicach Narwiańskiego Parku Narodowego. Powierzchnia parku to 489 ha, powierzchnia otuliny to 591 ha. Został on utworzony w lipcu 1996 r. Jest to jedyny zachowany w naturalnym stanie fragment zabagnionej doliny rzeki w Polsce. Dzięki utworzeniu Narwiańskiego Parku Narodowego ma on się zachować w naturalnym, niezmienionym stanie.
Trudno jest znaleźć odpowiednik Narwiańskiego Parku Narodowego. Swoją niepowtarzalność zawdzięcza setkom odnóg rzeki Narew. Na niektórych odcinkach trudno stwierdzić, gdzie biegnie główne koryto rzeki. Występują tu też liczne „grądy" porośnięte drzewami i inną roślinnością. Szerokość bagiennej doliny Narwi waha się w granicach 2 -4 km. Rzeka natomiast ma głębokość średnio 2 - 3 m.
Obecnie charakter Parku zmienia się ze względu na ekspansję trzciny pospolitej, która wkracza na obszary wcześniej zajęte przez inną roślinność. Korzenie trzciny są warunkiem utrzymania na terenie Parku wielu gatunków ptaków, które znajdują tu miejsca lęgowe (np. żuraw, bocian czarny). Podczas wiosennych roztopów na terenach zalanych zatrzymują się tu stada kaczek, łabędzi, gęsi. Na terenie Parku bytuje też wiele gatunków ssaków. Wśród nich najpopularniejszy i wszechobecny jest bóbr, który tworzy liczne tunele prowadzące do schronisk. W wodach Narwi żyją liczne gatunki ryb: płoć, okoń, leszcz, karp, szczupak, karaś, lin, miętus, ukleja, a także nielicznie, w większych zagłębieniach rzeki sumy i sandacze.

II. BADANIE ANKIETOWE MIESZKAŃCÓW GMINY SURAŻ
przeprowadzone w czerwcu 2004 r.

BADANIE ANKIETOWE MIESZKAŃCÓW GMINY SURAŻ

Cel ankiety: 	
	Ankieta ma na celu zbadanie Państwa opinii na temat szans i perspektyw rozwoju lokalnego Gminy. Jest częścią opracowywanego przez firmę doradczą raportu, który będzie podstawą do zaplanowania strategicznych kierunków rozwoju Gminy Suraż.

Adresaci: 	
	Badanie ankietowe skierowane jest do pełnoletnich osób fizycznych mieszkających na terenie Gminy Suraż. Dotyczy wszystkich mieszkańców Gminy, a wiec osób mieszkających na terenach wiejskich  oraz osób mieszkających na terenie miasta Suraż. Ankieta dotyczy również przedsiębiorców oraz innych organizacji społeczno-gospodarczych prowadzących działalność na terenie Gminy Suraż.

Instrukcja wypełnienia: 
	
	Badanie ankietowe zostało skonstruowane tak, by w jak najmniejszym stopniu angażować Państwa czas. Łącznie w ankiecie zawarto 10 pytań. Większość pytań ma formułę zamkniętą, w której każde z pytań ma określoną ilość odpowiedzi. Proszę zaznaczyć kwadrat przy tej odpowiedzi, która najlepiej charakteryzuję Pani/Pana zdanie w określonej kwestii. 
	W pytaniu nr 9 zastosowano inną konwencję. W skali od 0 do 10 (gdzie 
0 – nieistotne działanie, 10 - najważniejsze działanie) należy wskazać ważność poszczególnych kierunków działań. Pozwoli to na określenie priorytetów realizacyjnych. Można nadać tę samą wagę dla różnych działań w ramach tej samej grupy. 

	Ankieta jest anonimowa (proszę nie wstawiać swoich danych osobowych).

2.1. ANKIETA
1. Czy brał/a Pan/ Pani udział lub słyszał/a o programowaniu rozwoju gminy?
a.	□ tak
b.	□ nie

2. Czy jest Pan/ Pani zainteresowany/a udziałem w procesie Planowania Strategicznego gminy?
a.	□ tak
b.	□ nie
c.	□ nie wiem

3. Czy istnieją stowarzyszenia, kluby, organizacje promujące działalność gminy ?
a.	□ tak
b.	□ nie
c.	□ nie wiem

4. Jak ocenia Pan/ Pani lokalny rynek pracy?
a.	□ atrakcyjny
b.	□ mało atrakcyjny
c.	□ nieatrakcyjny

5. Czy w gminie wykonywane są działania mające na celu pozyskanie inwestorów zewnętrznych?
a.	□ nie
b.	□ tak
c.	□ nie wiem

6. Czy widzi Pan/Pani możliwości przyciągnięcia zewnętrznych inwestorów na teren gminy?
a.	□ tak
b.	□ nie
c.	□ nie mam zdania

7. Na jakim poziomie ma Pan/Pani wiedzę na temat pozyskania  środków finansowych z Unii Europejskiej?
a.	□ wysoki
b.	□ średni
c.	□ niski
d.	□ nie mam wiedzy

8. Czy jest  Pan/ Pani zainteresowany/a pozyskaniem dofinansowania z Unii Europejskiej?
a.	□ tak
b.	□ nie
c.	□ nie mam zdania
9. Czy jest Pan/ Pani zainteresowany/a  szkoleniami i spotkaniami informacyjnymi na temat pozyskania środków z Unii Europejskiej dla rolników i przedsiębiorców?
a.	□ tak
b.	□ nie
c.	□ nie wiem

10. Poniżej przedstawiono najistotniejsze kierunki rozwoju gminy. Pogrupowano je w cztery zagadnienia tematyczne (A, B, C, D.). Które z poszczególnych działań w każdej z grup uważa Pan/ Pani za najistotniejsze dla rozwoju lokalnej społeczności?
 (proszę zaznaczyć w skali od 0 do 10, gdzie: 0-nieistotne, 10-najważniejsze działanie. Ważne! Należy wypełnić wszystkie kratki, przy czym można nadać kilku działaniom w ramach grupy tę samą ocenę ważności).

A. Aktywizacja gospodarcza obszaru dla tworzenia nowych miejsc pracy oraz wzrostu dochodów mieszkańców i budżetu gminy.

a.	□ Uzbrojenie terenów pod działalność gospodarczą
b.	□ Pozyskiwanie inwestorów zewnętrznych
c.	□ Zagospodarowanie obiektów nieużytkowanych na terenie Gminy
d.	□ Rozwój sieci instytucji obsługi rolnictwa
e.	□ Tworzenie rolniczych grup producenckich i promocja produktów lokalnych
f.	□ Rozwój agroturystyki 
g.	□ Rozwój produkcji mleczarskiej
h.	□ Rozwój produkcji ekologicznej
i.	□ Zrównoważona gospodarka leśna
j.	□ Zalesianie gruntów nieprzydatnych do produkcji rolniczej
k.	□ Racjonalna eksploatacja złóż surowców mineralnych
l.	□ Inne – jakie?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

B. Tworzenie warunków dla wszechstronnego rozwoju osobistego mieszkańców

a.	□ Wyznaczenie i urządzenie szlaków turystycznych pieszych i rowerowych oraz pól biwakowych
b.	□ Poszerzanie kalendarza imprez kulturalnych i sportowych
c.	□ Rozwój bazy noclegowej i żywieniowo-gastronomicznej
d.	□ Budowa sal gimnastycznych na terenie Gminy
e.	□ Rozwój współpracy międzygminnej (międzynarodowej)
f.	□ Rozwój form kształcenia mieszkańców
g.	□ Wsparcie samoorganizowania się młodzieży
h.	□ Kształtowanie i ochrona lokalnego układu przyrodniczego i krajobrazowego
i.	□ Rozwój obszarów prawnie chronionych
j.	□ Inne – jakie?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

C. Poprawa warunków życia i mieszkańców i funkcjonowania przedsiębiorstw poprzez rozwój infrastruktury technicznej

a.	□ Modernizacja dróg gminnych
b.	□ Rozbudowa kanalizacji sanitarnej w zabudowie zwartej 
c.	□ Budowa zagrodowych oczyszczalni ścieków we wsiach
d.	□ Budowa stacji uzdatniania wody w Surażu
e.	□ Budowa wodociągów na terenach wiejskich
f.	□ Gminny system gospodarki odpadami
g.	□ Modernizacja i rozbudowa oświetlenia ulicznego na terenie Gminy
h.	□ Gazyfikacja Gminy
i.	□ Rozbudowa budownictwa komunalnego
j.	□ Likwidowanie barier architektonicznych dla osób niepełnosprawnych
k.	□ Rozbudowa infrastruktury telekomunikacyjnej, w tym dostępu mieszkańców do Internetu
l.	□ Inne – jakie?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

D.  Poprawa zarządzania Gminą dla zapewnienia wysokiej jakości usług komunalnych

a.	□ Pozyskanie funduszy pomocowych
b.	□ Przygotowanie Wieloletniego Programu Inwestycyjnego
c.	□ Przygotowanie budżetu zadaniowego Gminy
d.	□ Wdrożenie metod zarządzania jakością
e.	□ Racjonalizacja siatki szkół i przedszkoli
f.	□ Rozbudowa systemu wodociągowego
g.	□ Podniesienie estetyki Miasta i Gminy
h.	□ Opieka, konserwacja i utrzymanie pomników przyrody i zabytków
i.	□ Wzmocnienie sił porządkowych oraz straży pożarnej
j.	□ Polityka promocyjna Gminy
k.	□ Inne – jakie?
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 Metryka 
 
Płeć:	Wiek:	Wykształcenie:	Grupa zawodowa:	
□ kobieta	□ 18-25	□ podstawowe	□ bezrobotny	
□ mężczyzna	□ 26-45	□ zawodowe	□ rolnik	
	□ 46-60	□ średnie	□ przedsiębiorca	
	□ powyżej 60	□ wyższe	□ pracownik	

2.2. RAPORT Z BADANIA ANKIETOWEGO

Celem badania ankietowego było poznanie opinii lokalnej społeczności na temat szans i perspektyw rozwoju gminy. Skierowane było do pełnoletnich mieszkańców gminy. 
W ankiecie sformułowano pytania dotyczące również znajomości zagadnień związanych z pozyskiwaniem środków pochodzących z funduszy celowych Unii Europejskiej.
Gmina Suraż liczy obecnie około 2100 mieszkańców. Ankietę zaś przygotowano i rozprowadzono w 200 egzemplarzach, co stanowi blisko 10 % populacji gminy.
Ankieterami byli wytypowani pracownicy Urzędu Miejskiego w Surażu. Należy zwrócić uwagę, iż część ankiet nie była wypełniona zgodnie ze wskazaniami projektu badania, np. często nie podawano punktacji w pytaniu nr 10 dotyczącym rangowania poszczególnych celów gospodarczo-społecznych.

2.2.1. Wnioski z Badania

2.2.1.1. Badana Populacja

W badaniu rozprowadzono 200 ankiet z czego otrzymano tę samą liczbę odpowiedzi.  Poniżej przedstawiono strukturę badanej populacji według udzielonych odpowiedzi.

2.2.1.2. Płeć
W ankiecie wzięło udział 110 (55% przebadanej populacji) kobiet oraz 90 mężczyzn (45% przebadanej populacji).

Lp.	Płeć	Wypełnione ankiety	
		Liczba	%	
a	Kobiety	110	55,0	
b	Mężczyźni	90	45,0	
Razem	200	100,0	

2.2.1.3. Wiek

Poniższa tabela przedstawia rozkład wieku badanej populacji. Najwięcej bo około 49 % - 98 osób jest w wieku 26 - 45 lat, następną w kolejności grupą wiekową jest grupa w przedziale pomiędzy 46 a 60 lat – 28% (56 osób). Trzecia w kolejności to grupa w przedziale wiekowym 18 – 25 lat (15% - 30 osób). Te trzy grupy to ludzie w wieku produkcyjnym. Na ankietę odpowiedziało więc 184 osoby, które maja realny wpływ na kształtowanie swojego otoczenia. Wnioskować więc należy, że badania przeprowadzone na takiej grupie są reprezentacyjne.

Lp.	Grupa wiekowa	Wypełnione ankiety	
		Liczba	%	
a	18-25	30	15,0	
b	26-45	98	49,0	
c	46-60	56	28,0	
d	powyżej 60	16	8,0	
Razem	200	100,0	

2.2.1.4. Wykształcenie

Spośród całości biorących udział w badaniu osób 30 zadeklarowało wykształcenie podstawowe (15%), 67 – zawodowe (33,5%), 78 – średnie (39%), 25 – wyższe (12,5%)

Lp.	Wykształcenie	Wypełnione ankiety	
		Liczba	%	
a	podstawowe	30	15,0	
b	zawodowe	67	33,5	
c	średnie	78	39,0	
d	wyższe	25	12,5	
Razem	200	100,0	

2.2.1.5. Grupa zawodowa

Poniższa tabela obrazuje podział z punktu widzenia przynależności do grupy zawodowej ankietowanych osób. Osób pracujących jest łącznie 147, co stanowi 73,5% badanej populacji, 45 (22,5%) osób zadeklarowało przydział do grupy bezrobotny. Pozostałe 4% - 8 osób jest nieaktywna zawodowo.

Lp.	Grupa zawodowa	Wypełnione ankiety	
		Liczba	%	
a	bezrobotny	45	22,5	
b	rolnik	66	33,0	
c	przedsiębiorca	6	3,0	
d	pracownik	75	37,5	
e	inne	8	4,0	
Razem	200	100,0	

2.2.2. Analiza udzielonych odpowiedzi

2.2.2.1. Pytanie 1. 
Czy brał/a Pan/ Pani udział lub słyszał/a o programowaniu rozwoju gminy?

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	tak	73	36,5	
b	nie	127	63,5	
Razem	200	100,0	

Większość ankietowanych 64% nie słyszała i nie brała udziału w planowaniu strategicznym. Dziedzina planowania z udziałem lokalnych mieszkańców faktycznie dopiero się rozwija. Wynik udzielonych odpowiedzi stanowi pole do działania dla osób zarządzających w gminie. Należy dołożyć niezbędnych starań w celu regularnego przeprowadzania akcji informacyjnej wśród lokalnej społeczności. To pozwoli na realizowanie działań, które z punktu widzenia mieszkańców są najpilniejsze.

2.2.2.2. Pytanie 2. 
Czy jest Pan/ Pani zainteresowany/a udziałem w procesie Planowania Strategicznego gminy?

Pomimo tego, że niewiele osób miało do czynienia z planowaniem strategicznym, aż 119 osób (59,5%) wyraziło chęć do aktywnego uczestnictwa w procesie planowania. Tylko 34 osoby (17%)  nie chcą brać udziału w planowaniu. Wyniki te świadczą o tym, iż mieszkańcy widzą możliwości wprowadzenia zmian i chcą mieć na nie wpływ. 

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	tak	119	59,5	
b	nie	34	17,0	
c	nie wiem	47	23,5	
Razem	200	100,0	

2.2.2.3. Pytanie 3.
Czy istnieją stowarzyszenia, kluby, organizacje promujące działalność gminy?

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	tak	95	47,5	
b	nie	32	16,0	
c	nie wiem	73	36,5	
Razem	200	100,0	

Spośród ankietowanych osób 95 (47,5%) osób udzieliło odpowiedzi twierdzącej, 32 osoby (16%) odpowiedziało, że nie ma organizacji promujących działalność gminy, pozostała część 73 osoby (36,5%) nie wie czy na terenie gminy działają tego typu organizacje. 

2.2.2.4. Pytanie 4.
Jak ocenia Pan/ Pani lokalny rynek pracy?

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	atrakcyjny 	0	0,0	
b	mało atrakcyjny	61	30,5	
c	nieatrakcyjny	139	69,5	
Razem	200	100,0	

Większość osób aż 139 (69,5%) odpowiedziała, że rynek pracy jest nieatrakcyjny. Należy zaznaczyć, że nie było żadnej odpowiedzi potwierdzającej atrakcyjność lokalnego rynku pracy. Jest to uzasadnione tym, iż gmina Suraż jest gminą miejską-wiejsko, gdzie nie ma rozwiniętej działalności produkcyjno – usługowej dającej w efekcie miejsca pracy.

2.2.2.5. Pytanie 5.
Czy w gminie wykonywane są działania mające na celu pozyskanie inwestorów zewnętrznych?

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	tak	57	28,5	
b	nie	20	10,0	
c	nie wiem	123	61,5	
Razem	200	100,0	

Łącznie 143 (71,5%) osoby udzieliły odpowiedzi, że działań zmierzających do pozyskania na teren gminy inwestorów zewnętrznych nie ma, bądź nie wiedzą o takowych. 

2.2.2.6. Pytanie 6.
Czy widzi Pan/Pani możliwości przyciągnięcia zewnętrznych inwestorów na teren gminy?

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	tak	106	53,0	
b	nie	40	20,0	
c	nie mam zdania	54	27,0	
Razem	200	100,0	

Spośród ankietowanych osób 106 (53%) twierdzi, że jest możliwość pozyskania zewnętrznych inwestorów, 40 (20%) – że nie ma takiej możliwości oraz 54 (27%) nie ma w tej kwestii zdania.  Oceniając łącznie odpowiedzi na pytania 5 i 6 można stwierdzić, że lokalna społeczność widzi możliwość pozyskania inwestorów a o działaniach osób zarządzających gminą w tym zakresie nie wiedzą dostatecznie dużo.

2.2.2.7. Pytanie 7.
Na jakim poziomie ma Pan/Pani wiedzę na temat pozyskania środków finansowych z Unii Europejskiej?

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	wysoki	6	3,0	
b	średni	84	42,0	
c	niski	71	35,5	
d	nie mam wiedzy	39	19,5	
Razem	200	100,0	

Uzyskane na to pytanie odpowiedzi, potwierdzają stosunkowo niewielką wiedzę większości badanej populacji w zakresie pozyskiwania środków z Unii Europejskiej.  Łącznie 110 (55%) osób uznało swój poziom wiedzy w tej materii za niski lub całkowity jej brak, 84 (42%) osoby uznało, że mają średni poziom wiedzy i tylko 6 osób określiło swój poziom wiedzy za wysoki.

2.2.2.8. Pytanie 8.
Czy jest Pan/ Pani zainteresowany/a pozyskaniem dofinansowania z Unii Europejskiej?

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	tak	149	74,5	
b	nie	25	12,5	
c	nie mam zdania	26	13,0	
Razem	200	100,0	

Stosunkowo duża grupa osób 149 (74,5%)  jest zainteresowana pozyskaniem funduszy unijnych, tylko 25 (12,5%) osób nie jest zainteresowana, 26 (13%) osób nie ma zdania w tej kwestii. 

2.2.2.9. Pytanie 9.
Czy jest Pan/ Pani zainteresowany/a  szkoleniami i spotkaniami informacyjnymi na temat pozyskania środków z Unii Europejskiej dla rolników i przedsiębiorców?

143 osoby (71,5%) wykazują zainteresowanie szkoleniami i pozyskaniem informacji na temat pozyskania środków z UE dla rolników i przedsiębiorców. Odpowiedzi udzielone w pytaniach 7, 8 i 9 pozwalają wnioskować, że jest duże zainteresowanie zarówno pozyskaniem środków unijnych jak i uzyskaniem informacji jak skutecznie to zrobić.

Lp	Odpowiedź	Liczba	%	
a	tak	143	71,5	
b	nie	35	17,5	
c	nie wiem	22	11,0	
Razem	200	100,0	

2.2.2.10. Pytanie 10.
Poniżej przedstawiono najistotniejsze kierunki rozwoju gminy. Pogrupowano je w cztery zagadnienia tematyczne (A, B, C, D.). Które z poszczególnych działań w każdej z grup uważa Pan/ Pani za najistotniejsze dla rozwoju lokalnej społeczności?

Analiza odpowiedzi udzielonych na to pytanie polega na wykonaniu rangowania, czyli na zsumowaniu ilości punktów przydzielonych w każdej ankiecie każdemu priorytetowi. W tabelach podano ilość punktów maksymalną – czyli najwyższą możliwą do osiągnięcia oraz rzeczywistą ilość nadaną przez respondentów. W każdej z tabel ustalono pozycję, która została ustalona na zasadzie od najwyższej do najniższej osiągniętej sumy punktów poszczególnych priorytetów.

A. Aktywizacja gospodarcza obszaru dla tworzenia nowych miejsc pracy oraz wzrostu dochodów mieszkańców i budżetu gminy.
Lp	Odpowiedź	Liczba punktów	Max liczba punktów	%	Pozycja	
a.	Uzbrojenie terenów pod działalność gospodarczą	978	2000	4,08	9	
b.	Pozyskiwanie inwestorów zewnętrznych	1179	2000	4,91	6	
c.	Zagospodarowanie obiektów nieużytkowanych na terenie Gminy	1217	2000	5,07	3	
d.	Rozwój sieci instytucji obsługi rolnictwa	1157	2000	4,82	7	
e.	Tworzenie rolniczych grup producenckich i promocja produktów lokalnych	1098	2000	4,58	8	
f.	Rozwój agroturystyki 	1448	2000	6,03	1	
g.	Rozwój produkcji mleczarskiej	1203	2000	5,01	4	
h.	Rozwój produkcji ekologicznej	1191	2000	4,96	5	
i.	Zrównoważona gospodarka leśna	937	2000	3,90	10	
j.	Zalesianie gruntów nieprzydatnych do produkcji rolniczej	1265	2000	5,27	2	
k.	Racjonalna eksploatacja złóż surowców mineralnych	648	2000	2,70	11	
l.	Inne – jakie?	0	2000	0,00	12	
	Razem	12321	24000			

Z przeprowadzonego badania wynika, że największą rangę nadano pozycjom: 
-	rozwój agroturystyki (nr1),
-	zalesianie gruntów nieprzydatnych do produkcji rolniczej (nr 2),
-	zagospodarowanie obiektów nieużytkowanych na terenie Gminy (nr 3),
-	rozwój produkcji mleczarskiej (nr 4),
-	rozwój produkcji ekologicznej (nr 5).
Widać wyraźnie, że największą rangę nadano działaniom związanym z działalnością rolniczą i dotyczącą turystyki. Gmina Suraż jest członkiem Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi, organizacji skupiającej gminy leżące w obrębie Narwiańskiego Parku Narodowego. Cele tej organizacji są zgodne z nadanymi przez badaną grupę rangami. 

B. Tworzenie warunków dla wszechstronnego rozwoju osobistego mieszkańców

Lp	Odpowiedź	Liczba punktów	Max liczba punktów	%	Pozycja	
a.	Wyznaczenie i urządzenie szlaków turystycznych  pieszych i rowerowych oraz pól biwakowych	1308	2000	6,54	2	
b.	Poszerzenie  kalendarza imprez kulturalnych i sportowych	1281	2000	6,41	3	
c.	Rozwój bazy noclegowej i żywieniowo-gastronomicznej	1280	2000	6,40	4	
d.	Budowa sal gimnastycznych na terenie Gminy	1399	2000	7,00	1	
e.	Rozwój współpracy międzygminnej (międzynarodowej)	1153	2000	5,77	8	
f.	Rozwój form kształcenia mieszkańców	1227	2000	6,14	6	
g.	 Wsparcie samoorganizowania się młodzieży	1264	2000	6,32	5	
h.	Kształtowanie i ochrona lokalnego układu przyrodniczego i krajobrazowego	1160	2000	5,80	7	
i.	Rozwój obszarów prawnie chronionych	1015	2000	5,08	9	
j.	Inne – jakie?	0	2000	0,00	10	
	Razem	11087	20000			

Z przeprowadzonego badania wynika, że największą rangę nadano pozycjom: 
-	budowa sal gimnastycznych na terenie Gminy (nr 1),
-	wyznaczenie i urządzenie szlaków turystycznych pieszych i rowerowych oraz pól biwakowych (nr 2),
-	poszerzenie  kalendarza imprez kulturalnych i sportowych (nr 3),
-	rozwój bazy noclegowej i żywieniowo-gastronomicznej (nr 4),
-	wsparcie samoorganizowania się młodzieży (nr 5).
Ankietowani mieszkańcy przyznali największą rangę wszystkim tym priorytetom, które docelowo przyczynią się do zwiększenia aktywności sportowo-turystycznej  lokalnej społeczności.

C. Poprawa warunków życia i mieszkańców i funkcjonowania przedsiębiorstw poprzez rozwój infrastruktury technicznej

Lp	Odpowiedź	Liczba punktów	Max liczba punktów	%	Pozycja	
a.	Modernizacja dróg gminnych	1714	2000	7,14	1	
b.	Rozbudowa kanalizacji  sanitarnej w zabudowie zwartej 	1222	2000	5,09	4	
c.	Budowa zagrodowych oczyszczalni ścieków we wsiach	1067	2000	4,45	7	
d.	Budowa stacji uzdatniania wody w Surażu	954	2000	3,98	10	
e.	Budowa wodociągów na terenach wiejskich	981	2000	4,09	9	
f.	Gminny system gospodarki odpadami	1202	2000	5,01	5	
g.	Modernizacja i rozbudowa oświetlenia ulicznego na terenie Gminy	1351	2000	5,63	2	
h.	Gazyfikacja Gminy	1141	2000	4,75	6	
i.	Rozbudowa budownictwa komunalnego	639	2000	2,66	11	
j.	Likwidowanie barier architektonicznych dla osób niepełnosprawnych	1062	2000	4,43	8	
k.	Rozbudowa infrastruktury telekomunikacyjnej, w tym dostępu mieszkańców do Internetu	1257	2000	5,24	3	
l.	Inne – jakie?	0	2000	0,00	12	
	Razem	12590	24000			

Z przeprowadzonego badania wynika, że największą rangę nadano pozycjom: 
-	modernizacja dróg gminnych (nr 1),
-	modernizacja i rozbudowa oświetlenia ulicznego na terenie Gminy (nr 2),
-	rozbudowa infrastruktury telekomunikacyjnej, w tym dostępu mieszkańców do Internetu (nr 3),
-	rozbudowa kanalizacji sanitarnej w zabudowie zwartej (nr 4),
-	gminny system gospodarki odpadami (nr 5).
Ankietowani mieszkańcy wskazali, że te właśnie priorytety są najpilniejsze do zrealizowania. 

D. Poprawa zarządzania Gminą dla zapewnienia wysokiej jakości usług komunalnych

Lp	Odpowiedź	Liczba punktów	Max liczba punktów	%	Pozycja	
a.	Pozyskanie funduszy pomocowych	1429	2000	6,50	2	
b.	Przygotowanie Wieloletniego Programu Inwestycyjnego	1158	2000	5,26	7	
c.	Przygotowanie budżetu zadaniowego Gminy	1216	2000	5,53	5	
d.	 Wdrożenie metod zarządzania jakością	864	2000	3,93	10	
e.	Racjonalizacja siatki szkół i przedszkoli	1335	2000	6,07	3	
f.	Rozbudowa systemu wodociągowego	970	2000	4,41	9	
g.	Podniesienie estetyki Miasta i Gminy	1500	2000	6,82	1	
h.	Opieka, konserwacja i utrzymanie pomników przyrody i zabytków	1168	2000	5,31	6	
i.	Wzmocnienie sił porządkowych oraz straży pożarnej	1285	2000	5,84	4	
j.	Polityka promocyjna Gminy	1107	2000	5,03	8	
k.	Inne – jakie?	0	2000	0,00	11	
	Razem	12032	22000			

Z przeprowadzonego badania wynika, że największą rangę nadano pozycjom: 
-	podniesienie estetyki Miasta i Gminy (nr 1),
-	pozyskanie funduszy pomocowych (nr 2),
-	racjonalizacja siatki szkół i przedszkoli (nr 3),
-	wzmocnienie sił porządkowych oraz straży pożarnej (nr 4),
-	przygotowanie budżetu zadaniowego Gminy (nr 5).

W niektórych ankietach zaznaczono dodatkowo inne działania do zrealizowania. Są to: 
-	poprawa i uregulowanie koryta starorzecza rzeki Narwi, 
-	budowa domu starców, 
-	rozbudowa remiz strażackich, 
-	wymiana sprzętu przeciwpożarowego, 
-	budowa kiosków ruchu na wsiach, 
-	ustawienie publicznych budek telefonicznych, 
-	odbudowa przystanków autobusowych, 
-	zwiększenie miejsc pracy, 
-	wsparcie infrastruktury technicznej i turystycznej muzeum, 
-	modernizacja stadionu gminnego, 
-	zorganizowanie kawiarenki internetowej w byłych świetlicach lub lokalach na terenie wsi, 
-	stopniowa wymiana kadry urzędniczej na w pełni przygotowaną do pracy na określonych odcinkach, 
-	wydawanie gminnego pisma np. miesięcznika informacyjno-opiniodawczego.

III. UWARUNKOWANIA ROZWOJU GMINY SURAŻ WYNIKAJĄCE Z DOKUMENTÓW STRATEGICZNYCH WYŻSZEGO RZĘDU

Uwarunkowania rozwoju Miasta i Gminy Suraż wynikają między innymi z postanowień i wytycznych zawartych w następujących dokumentach:
•	„Deklaracja Milenijna Narodów Zjednoczonych” – przyjęta w trakcie Szczytu Milenijnego w Nowym Jorku w dniach 6-8 września 2000 roku,
•	„POLSKA 2025. Długookresowa strategia trwałego i zrównoważonego rozwoju” – dokument strategiczny Rządu RP, 
•	„Druga Polityka Ekologiczna Państwa” – dokument strategiczny Rządu RP,
•	„Strategia rozwoju Województwa Podlaskiego do roku 2010” – opracowany przez władze lokalne województwa podlaskiego
•	„Strategia rozwoju obszaru funkcjonalnego Zielone Płuca Polski”
•	„Strategia zrównoważonego rozwoju Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi” – opracowany przez stowarzyszenie gmin położonych na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego,
•	„Program Ochrony Środowiska dla Gminy Suraż” – opracowany przez Urząd Miejski w Surażu
3.1. Deklaracja Milenijna Narodów zjednoczonych

W dokumencie tym zawarto cele pożądanego kierunku działania państw na najbliższe dziesięć - piętnaście lat. 

Cele ogólne	Cele szczegółowe	
1. Ograniczenie ubóstwa	Zmniejszenie o połowę liczby ludności żyjącej w ubóstwie do roku 2015	
22. Zwiększenie liczby osób z wyższym wykształceniem	Pięciokrotne zwiększenie liczby studentów uczelni wyższych w relacji do liczby osób w wieku akademickim w 2010 r.	
33. Promocja równości płci i zwiększenie szans kobiet	Zmniejszenie nierówności szans kobiet na rynku pracy do roku 2015	
44. Poprawa zdrowia ludności i zmniejszenie śmiertelności dzieci	Zmniejszenie umieralności wśród dzieci o 75% do roku 2010 Zmniejszenie liczby zgonów przedwczesnych wśród dorosłych o 25% do roku 2010	
5. Poprawa zdrowia rodzących	Zmniejszenie natężenia urodzeń wśród nastolatek o 75% do 2015 r. Zmniejszenie śmiertelności z przyczyn położniczych o 75% do 2015 r.	
66. Budowa stabilnego i sprawnie funkcjonującego systemu demokratycznego popieranego przez większość społeczeństwa	Osiągnięcie znaczących wyników w walce z korupcją Wzrost społecznego zaufania do instytucji demokratycznych Zwiększenie uczestnictwa społeczeństwa obywatelskiego w realizacji ważnych społecznie dóbr i potrzeb	
77. Dostępność podstawowych udogodnień w gospodarstwach domowych	Zmniejszenie udziału mieszkań pozbawionych wodociągu w ogólnej liczbie mieszkań w miastach o 3% do 2015 r. Zmniejszenie udziału mieszkań na wsi pozbawionych wodociągu w liczbie mieszkań na wsi o 24% do 2015 r.	
88. Zapewnienie zrównoważonego rozwoju	Realizacja krajowej strategii trwałego i zrównoważonego rozwoju do 2005 r.	

3.2. Polska 2025 – Długookresowa Strategia Trwałego i Zrównoważonego Rozwoju
Jest to ogólny dokument wytyczający główne cele rozwojowe Polski. Przyjęto w nim, że nadrzędnym celem rozwoju będzie zapewnienie wzrostu dobrobytu polskich rodzin, umocnienie ich samodzielności materialnej oraz poczucia bezpieczeństwa. 
Cele główne długookresowego rozwoju Polski to:
•	dążenie   do   zmniejszenia  dystansu   w  rozwoju  w   odniesieniu   do   krajów  wysoko rozwiniętych, zarówno pod względem materialnym, jak i pod względem jakości życia,
•	osiągnięcie poziomu jakości życia porównywalnego ze średnim poziomem w krajach Unii Europejskiej,
•	tworzenie społeczeństwa wiedzy i rozwoju gospodarki opartej na wiedzy.

W bieżącej polityce dochodzenie do społeczeństwa wiedzy oznaczać będzie przyspieszenie tempa wzrostu gospodarczego, konkurencyjności i innowacyjności polskiej gospodarki, stały wzrost poziomu kwalifikacji i szybkie dostosowanie ich do dynamicznie zmieniających się potrzeb rynku. Zasadniczym zasobem gospodarczym, skumulowanym w społecznym potencjale intelektualnym i w bazach danych, staje się zasób wiedzy, czyli informacja i umiejętność jej wykorzystania. Stąd konieczne jest nowe spojrzenie na rolę edukacji społeczeństwa. Szczególną wartością będzie umiejętność uczenia się, zdolność do stałej aktualizacji i poszerzania wiedzy. Dużego znaczenia nabiera umiejętność korzystania z rosnącego zasobu informacji oraz zmieniających się technicznych środków gromadzenia, przetwarzania i przesyłania informacji.
Edukacja musi dać nie tylko niezbędną w nowych warunkach wiedzę i umiejętności, ale także zdolność do twórczego myślenia i rozwoju. Należy zapewnić, aby rozwarstwienie dochodowe nie zwiększyło się w stosunku do obecnego poziomu. Długotrwały i wysoki wzrost gospodarczy musi doprowadzić do znacznego ograniczenia bezrobocia i złagodzenia jego skutków.

3.3. Druga Polityka Ekologiczna Państwa

W dokumencie tym przyjęto zadania w sferze ekologicznej konieczne do realizacji w latach 2001 - 2010. Ukierunkowują one w znacznym stopniu również działania w sferze gospodarczej i społecznej. Są to:
•	dalsza poprawa jakości powietrza, przede wszystkim przez zmniejszenie emisji pyłów i gazów do atmosfery;
•	poprawa jakości wód powierzchniowych;
•	wymuszanie proekologicznej modernizacji technik i technologii wytwarzania, zmniejszenie uciążliwości odpadów poprzez realizację programów zmniejszania ilości wytwarzanych odpadów przemysłowych i komunalnych, wprowadzenie nowoczesnych technologii ich utylizacji oraz unieszkodliwiania odpadów toksycznych;
•	realizacja programu zalesiania obszarów wododziałowych i terenów nieprzydatnych dla rolnictwa;
•	utrwalanie proekologicznych wartości kulturowych i ekologicznych, prowadzenie edukacji ekologicznej społeczeństwa, ze szczególnym uwzględnieniem kształtowania poczucia odpowiedzialności za stan środowiska oraz szacunku dla przyrody, a także wskazywanie możliwości czerpania wielorakich korzyści z działań na rzecz ochrony środowiska;
•	wprowadzenie do gospodarki najlepszych dostępnych technik i technologii;
•	rozpoczęcie realizacji programu oczyszczania ścieków ze wszystkich miejscowości o większej niż 2000 liczbie mieszkańców równoważnych;
•	zmniejszenie o 50% w stosunku do 1990 roku materiałochłonności, wodochłonności i odpadowości produkcji przemysłowej oraz zdecydowane zwiększenie udziału odzyskiwanych z odpadów surowców;
•	objęcie unieszkodliwianiem bądź bezpiecznym składowaniem wszystkich odpadów niebezpiecznych;
•	wymuszenie proekologicznych modernizacji technik wytwarzania w gospodarce ze wsparciem udzielanym przede wszystkim czystszym metodom produkcji zamiast tym, które wymagają kosztownych instalacji oczyszczających.

3.4. Strategia Rozwoju Województwa Podlaskiego do Roku 2010
W dokumencie tym misję województwa (cel nadrzędny rozwoju) sformułowano następująco: 

„(…)województwo podlaskie obszarem przedsiębiorczości gospodarczej, unowocześnienia rolnictwa oraz rozwoju: turystyki i wypoczynku, infrastruktury społecznej, wielokierunkowej edukacji, współpracy zagranicznej i międzyregionalnej oraz nowoczesnej infrastruktury technicznej - z aktywnym wykorzystaniem położenia przygranicznego, walorów środowiska kulturowego i przyrodniczego w dążeniu do osiągnięcia średnich wskaźników rozwoju i poziomu życia w Polsce (…)”

W strategii przyjęto pięć celów strategicznych:
Cel strategiczny A
Podniesienie konkurencyjności województwa podlaskiego poprzez rozbudowę
i modernizację infrastruktury

Cel strategiczny B
Restrukturyzacja i dywersyfikacja bazy ekonomicznej województwa podlaskiego ze szczególnym wykorzystaniem walorów przyrodniczych, kulturowych i turystycznych

Cel strategiczny C
Rozwój jakości wykorzystania zasobów ludzkich województwa poprzez przeciwdziałanie bezrobociu, marginalizacji grup społecznych i podniesienie kwalifikacji zawodowych społeczeństwa

Cel strategiczny D
Rozwój rolnictwa oraz wsparcie obszarów wymagających aktywizacji i zagrożonych marginalizacją

Cel strategiczny E
Rozwój współpracy międzynarodowej i regionalnej poprzez wykorzystanie przygranicznego położenia województwa

PRIORYTETY ROZWOJU WOJEWÓDZTWA

W ramach ogólnych celów strategicznych wyodrębniono sześć celów priorytetowych. Są to:

PRIORYTET 1 – Podniesienie atrakcyjności inwestycyjnej i turystycznej województwa

Realizacja tego priorytetu odbywać się będzie poprzez budowę i modernizację infrastruktury transportowej, telekomunikacyjnej i technicznej. Szczegółowe kierunki działań zmierzających do realizacji PRIORYTETU 1 są następujące:

1.1.	Rozwój systemu transportowego województwa
-	Wspieranie budowy i przebudowy dróg krajowych w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania międzynarodowego, krajowego i regionalnego ruchu drogowego oraz poprawę jego bezpieczeństwa
-	Budowa dróg wojewódzkich stosownie do największych istniejących i prognozowanych natężeń ruchu i znaczenia w obsłudze obszarów rozwoju społeczno – gospodarczego oraz najpilniejszych potrzeb w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa użytkowników ruchu drogowego.
-	Wspieranie przebudowy dróg powiatowych znaczących dla funkcjonowania zagospodarowania województwa, w szczególności obsługi lotniska regionalnego w gm. Michałowo, zbiornika Siemianówka, terenów turystycznych Suwalszczyzny.
-	Wspieranie rozbudowy i budowy nowych miejsc obsługi podróżnych (MOP) przy drogach krajowych i wojewódzkich, stosownie do potrzeb ruchu turystycznego i towarowego. 
-	Wspieranie przebudowa linii i urządzeń kolejowych z dostosowaniem ich parametrów do międzynarodowych i krajowych potrzeb przewozowych oraz regionalnych przewozów pasażerskich
-	Tworzenie warunków do poprawy obsługi ludności województwa podlaskiego w zakresie komunikacji zbiorowej, w tym:
-	Wspieranie sukcesywnej przebudowy i rozbudowy miejskich układów komunikacyjnych stosownie do potrzeb: transportowych, aktywizacji gospodarczej i minimalizacji kolizji z innymi rodzajami ruchu, z priorytetem ulic o charakterze tranzytowym, w ciągach dróg krajowych i wojewódzkich w największych miastach.
-	Wspieranie opracowania koncepcji rozwoju białostockiego i łomżyńskiego węzła komunikacyjnego, umożliwiającej w szczególności rezerwowanie korytarzy dla perspektywicznych i kierunkowych elementów drogowych i kolejowych oraz etapowanie ich realizacji.

1.2.	Rozwój systemów energetycznych 
-	Dostosowanie systemu elektroenergetycznego do potrzeb rozwoju województwa i standardów jakościowych, 
-	Zwiększenie możliwości wymiany międzynarodowej nadwyżek energii elektrycznej i bezpieczeństwa systemu krajowego poprzez budowę powiązań na napięciu 400 kV z Litwą i Białorusią.
-	Tworzenie warunków do wykorzystania istniejących na obszarze województwa źródeł energii odnawialnej,
-	Tworzenie warunków do lepszego wykorzystania istniejących i budowy projektowanych gazociągów tranzytowych wysokiego ciśnienia dla potrzeb zaopatrzenia w gaz obszarów województwa podlaskiego.
-	Wspieranie rozwoju systemów ciepłowniczych w dostosowaniu do potrzeb rozwoju zagospodarowania i standardów ochrony środowiska.

1.3.	Rozwój systemu telekomunikacyjnego ukierunkowany będzie na:
-	Wyrównanie stanu technicznego urządzeń w poszczególnych obszarach województwa.
-	Rozbudowę sieci wewnątrzwojewódzkich stosowną do potrzeb.
-	Tworzenie systemu łączności teleinformatycznej dla potrzeb struktur administracji publicznej wszystkich szczebli i dla gospodarki. 
-	Rozwój łączności w systemach telefonii komórkowej.

1.4.	Rozwój systemów zaopatrzenia w wodę, odprowadzania i oczyszczania ścieków oraz usuwania i utylizacji odpadów stałych
-	Rozwój systemu zaopatrzenia w wodę ukierunkowanego na objęcie scentralizowanymi systemami wszystkich mieszkańców jednostek osadniczych o zwartej przestrzennie zabudowie.
-	Rozwój systemów odprowadzania i oczyszczania ścieków, ukierunkowany w szczególności na zapewnienie współczesnych standardów cywilizacyjnych zamieszkiwania oraz eliminację zanieczyszczenia wód powierzchniowych i podziemnych.
-	Rozwój systemów usuwania i utylizacji odpadów stałych oraz medycznych ukierunkowany na ochronę środowiska i gospodarcze wykorzystanie części odpadów.
-	Rozwój systemów odprowadzania i oczyszczania wód opadowych i roztopowych, niezależnych od systemu kanalizacji sanitarnej, poprzez opracowanie programów odwodnienia obszarów zurbanizowanych w poszczególnych gminach tworzonych równolegle z planami zagospodarowania przestrzennego.

PRIORYTET 2 - Wzmocnienie bazy ekonomicznej województwa

Realizacja tego priorytetu odbywać się będzie poprzez wspieranie restrukturyzacji rolnictwa i przetwórstwa, rozwoju sektora turystycznego oraz tworzenie warunków dla przedsiębiorczości i innowacji. Szczegółowe kierunki działań zmierzających do realizacji PRIORYTETU 2 są następujące:

2.1.	Rozwój rolnictwa i obszarów wiejskich 
-	Tworzenie warunków prawnych, organizacyjnych i finansowych do poprawy jakości i struktury rolniczej przestrzeni produkcyjnej poprzez:
o	scalanie, wymianę gruntów i ich rekultywację, 
o	wspieranie pozyskiwania gruntów rolnych skarbu państwa przez sektor prywatny,
o	modernizację infrastruktury technicznej,
o	modernizację dróg rolniczych, 
o	zwiększenie retencji wody na obszarze województwa, 
o	rozwój szkolnictwa i opieki zdrowotnej na wsi,
o	ochronę przed degradacją sanitarną.
-	Wspieranie zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich oraz produkcji rolnej, dostosowanej do potrzeb rynku żywnościowego, przetwórstwa rolno-spożywczego i eksportu. Dotyczyć to będzie w szczególności tworzenia grup producenckich oraz modernizacji i rozwoju baz przetwórstwa w sąsiedztwie rynków surowcowych (przede wszystkim mleczarstwo, przetwórstwo mięsa oraz owoców, warzyw i ziemniaków) z priorytetem obszarów o ukształtowanym trwale zapleczu surowcowym oraz wysokim poziomie technologicznym i organizacyjnym przetwórstwa.
-	Stymulowanie rozwoju otoczenia rolnictwa i wzrostu zatrudnienia pozarolniczego na wsi w zakresie:
o	organizacji zbytu i zaopatrzenia produkcji rolniczej (np. giełdy rolno-towarowe, hurtowe),
o	obsługi finansowej, weterynaryjnej oraz oświaty i doradztwa rolniczego,
o	usług oraz obsługi turystyki, w tym: agroturystyki i budownictwa letniskowego.
-	Wspomaganie przedsięwzięć zmierzających do poprawy warunków cywilizacyjnych życia i pracy ludności rolniczej.
-	Wspieranie i promowanie rozwoju rolnictwa ekologicznego.

2.2.	Rozwój turystyki i lecznictwa uzdrowiskowego
-	Koncentracja działań wspierających, w tym z udziałem środków pomocowych zewnętrznych, na kompleksowym zagospodarowaniu turystycznym jednostek osadniczych, obszarów i obiektów o najwyższych w województwie walorach przyrodniczych i kulturowych.
-	Tworzenie warunków lokalizacyjnych oraz preferencji finansowych, organizacyjnych i prawnych sprzyjających pozyskiwaniu inwestorów do modernizacji i realizacji bazy turystycznej w najatrakcyjniejszych do tego celu obszarach.
-	Wspieranie rozwoju turystyki, w tym agroturystyki, ekoturystyki i turystyki kwalifikowanej.
-	Zorganizowanie regionalnego systemu informacji i promocji turystycznej oraz jego włączenie w system krajowy i międzynarodowy.
-	Wspomaganie wzrostu atrakcyjności i rozwoju bazy materialnej najatrakcyjniejszych obszarów i obiektów turystycznych województwa w tym uzdrowisk.
-	Tworzenie warunków do uzyskania wysokiej marki produktów turystycznych poprzez wspieranie zintegrowanych systemów rozwiązań w zakresie tworzenia i promocji markowych produktów turystycznych oraz tworzenie tożsamości turystycznej województwa wraz z systemem identyfikacji marek regionalnych.
-	Utworzenie nowego systemu organizacyjnego i promocyjnego turystyki na bazie Regionalnej Organizacji Turystycznej i Lokalnych Organizacji Turystycznych.
-	Opracowanie długofalowego programu rozwoju różnych form turystyki i lecznictwa uzdrowiskowego w województwie podlaskim, w tym także przygotowania kadr do ich obsługi.
-	Wspieranie rozwoju systemu tras rowerowych.

2.3.	Rozwój produkcji i usług
-	Restrukturyzacja majątku produkcyjno-usługowego skarbu państwa i komunalnego, w szczególności zagrożonego degradacją i nieefektywnie użytkowanego, z uwzględnieniem interesów społeczno-gospodarczych województwa.
-	Tworzenie korzystnych i konkurencyjnych warunków infrastrukturalnych, finansowych i organizacyjnych sprzyjających w szczególności:
o	pozyskiwaniu krajowych i zagranicznych inwestorów przedsięwzięć produkcyjno-usługowych o wysokim poziomie technologii i organizacji produkcji, zwłaszcza wymagających dobrej jakości sanitarnej środowiska, zaplecza naukowo-badawczego i wykwalifikowanych kadr,
o	powstawaniu ośrodków generowania innowacji technicznych, technologicznych i organizacyjnych – „parków przemysłowych” i „nisz innowacyjnych” na wyodrębnionych, przygotowanych infrastrukturalnie obszarach, zwłaszcza w aglomeracji białostockiej, jak też w Suwałkach i Łomży,
o	rozwojowi otoczenia gospodarki i biznesu w zakresie obsługi finansowej, prawnej, projektowej, logistycznej, marketingowej itp.
-	Wspieranie rozwoju wymiany handlowej i kooperacji produkcyjnej z zagranicą zwłaszcza z  krajami Unii Europejskiej oraz Białorusią, Ukrainą, Rosją i Republikami Nadbałtyckimi.
-	Tworzenie warunków do modernizacji i budowy zakładów przetwórczych, powiązanych z lokalną bazą surowcową, przy wsparciu środkami zewnętrznymi. Dotyczyć to będzie w szczególności przemysłów o utrwalonych tradycjach produkcyjnych i eksportowych oraz stabilnej bazie surowcowej, takich jak: mleczarski, mięsny, cukrowniczy, przetwórstwa ziemniaczanego, piwowarski, owocowo-warzywny, tytoniowy, spirytusowy, młynarski, cukierniczy, drzewny, meblarski, materiałów budowlanych, przemysł lekki itp.
-	Wspomaganie małych i średnich przedsiębiorstw poprzez: tworzenie nowych i wspieranie istniejących funduszy pożyczkowych, poręczeń, dotacji, capital-venture, inkubatorów przedsiębiorczości itp.
-	Wspieranie procesów integracyjnych podmiotów gospodarczych dla sprostania konkurencji krajowej i zagranicznej.
-	Inspirowanie działań na rzecz podnoszenia jakości produkcji oraz rozwoju marketingu krajowego i zagranicznego, w tym poprzez centra targowo-wystawiennicze.
-	Rozwój zaplecza naukowo-badawczego i zacieśnienie współpracy między uczelniami i jednostkami naukowo-badawczymi a podmiotami gospodarczymi dla kreowania postępu technologicznego i organizacyjnego, poprzez tworzenie parków technologicznych i przemysłowych.
-	Stworzenie systemu monitoringu gospodarczego, w zakresie ofert i potrzeb administracji samorządowej oraz podmiotów gospodarczych.

2.4.	Rozwój technologii informacyjnych
-	Poprawa skuteczności i sprawności funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki poprzez wykorzystanie technologii informacyjnych, takich jak: technologie gromadzenia, przesyłania, przechowywania i udostępniania informacji przy pomocy nowoczesnych środków technicznych. Konieczne w tej mierze działania to: rozbudowa nowoczesnej infrastruktury informacyjnej o znaczeniu ponad-instytucjonalnym, stworzenie możliwości do podjęcia pracy na odległość, telepracy, tworzenie i wspieranie działalności centrów informacji, w szczególności w bibliotekach publicznych, pedagogicznych i szkolnych oraz centrach edukacji nauczycieli, szkolenie i transfer technologii informacyjnych, zwłaszcza dla wspierania ich szerokiego wykorzystania w małych i średnich przedsiębiorstwach, zwłaszcza na obszarach wiejskich.
-	Wsparcie innowacyjnych projektów MŚP, mających na celu wykorzystanie środków technologii informacyjnych. 
-	Tworzenie społeczeństwa informacyjnego poprzez szerokie wykorzystywanie technik informacyjnych w procesie kształcenia i edukacji, zarządzaniu przedsiębiorstwami, usługach, w tym poprzez rozwój usług elektronicznych i handlu elektronicznego, itp.
-	Upowszechnianie wiedzy o korzyściach wynikających z innowacyjnego zastosowania środków technologii informacyjnych w produktach, procesach i usługach, poprzez organizowanie wystaw, targów, sympozjów i konferencji, promowanie wojewódzkiej myśli naukowo-technicznej
-	Poprawa skuteczności obsługi administracyjnej mieszkańców poprzez nowoczesne technologie informatyczne.

PRIORYTET 3 – Rozwój instytucji i urządzeń infrastruktury społecznej o zasięgu i znaczeniu regionalnym i ponadregionalnym w dziedzinie zdrowia, opieki społecznej i kultury oraz podwyższenia w ten sposób rangi i pozycji ośrodków regionalnych województwa i jego integracji wewnętrznej.

Priorytet ten dotyczy w bezpośredni sposób warunków życia i rozwoju mieszkańców regionu. Określa m. in. ważkie zagadnienia bytowe, ochrony zdrowia i opieki społecznej. Szczegółowe kierunki działań zmierzających do realizacji PRIORYTETU 3 są następujące:

3.1.	Poprawa warunków zamieszkiwania ludności
-	Poprawa stanu technicznego i standardu cywilizacyjnego zabudowy, w tym rewaloryzacja zabudowy zabytkowej i zdegradowanej.
-	Tworzenie warunków terenowych i infrastrukturalnych do zaspokojenia perspektywicznych potrzeb mieszkaniowych docelowo na poziomie 400 mieszkań na 1000 mieszkańców z uwzględnieniem zróżnicowań lokalnych – co wymagać będzie znacznego zwiększenia ilości oddawanych do użytku mieszkań.
-	Rozwój budownictwa komunalnego i socjalnego we wszystkich formach – w tym w szczególności lokatorskiego, czynszowego.
-	Tworzenie udogodnień i likwidacja barier architektonicznych dla osób niepełnosprawnych.
-	Zapewnianie mieszkańcom dobrego dostępu do infrastruktury społecznej, wysokiego standardu usług oraz warunków do rozwoju lokalnych więzi społecznych.
-	Utworzenie zintegrowanego regionalnego systemu ratowniczego oraz zabezpieczenie oraz przeciwdziałanie skutkom nadzwyczajnych zagrożeń środowiska i zjawisk przyrodniczych o charakterze klęsk żywiołowych.

3.2.	Rozwój rodziny i wsparcie wychowania młodego pokolenia
-	Tworzenie warunków do wzmacniania pozycji rodziny, szczególnie w jej funkcjach wychowawczych, zapobiegających wszelkim patologiom społecznym.
-	Dążenie do ochrony rodziny i życia ludzkiego od jego poczęcia do naturalnej śmierci.
-	Wspieranie działań w zakresie polityki pro rodzinnej z wykorzystaniem doświadczeń i tradycji rodzinnych.
-	Wspieranie działań na rzecz pomocy adopcji dzieci, tworzenia rodzin zastępczych oraz rodzinnych domów dziecka.
-	Wspieranie społecznych przedsięwzięć na rzecz wychowania moralno-obyczajowego i patriotycznego młodego pokolenia.
-	Wspieranie rozwoju organizacji pozarządowych, zajmujących się w szczególności szeroko pojętą pomocą dzieciom, młodzieży i rodzinie.

3.3.	Rozwój lecznictwa i opieki socjalnej
-	Kontynuowanie działań restrukturyzacyjnych systemu ochrony zdrowia zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. 
-	Restrukturyzacja zakładów opieki zdrowotnej poprzez racjonalizację wykorzystania i modernizację istniejącej bazy techniczno – lokalowej (dostosowanie istniejących warunków do obowiązujących przepisów prawa) oraz poprawę jakości świadczonych usług.
-	Rozwój nowych form opieki zdrowotnej m.in. opieki długoterminowej, środowiskowej, opieki nad matką i dzieckiem, środowiska nauczania i wychowania, paliatywnej, domowej.
-	Przeprowadzenie procesu informatyzacji jednostek ochrony zdrowia w celu usprawnienia szybkiego przepływu informacji statystycznych, finansowych i innych. 
-	Realizacja programu ochrony zdrowia psychicznego. 
-	Rozwój profilaktyki i promocji zdrowia w oparciu o założenia Narodowego Programu Zdrowia, jego ewentualną kontynuację i inne programy zdrowotne.
-	Zapewnienie dzieciom, ludziom starszym, osobom niepełnosprawnym, bezdomnym oraz osobom uzależnionym stosownej do potrzeb ilości miejsc w placówkach stacjonarnej opieki socjalnej.
-	Utrzymanie i rozwój instytucji i organizacji pozarządowych zajmujących się działalnością socjalną, doradczą, opieką społeczną oraz problemami uzależnień i patologii społecznych, a także przeciwdziałaniem wykluczeniu społecznemu.
-	Utworzenie bazy lotnictwa medycznego w Suwałkach.

3.4.	Rozwój kultury i ochrona dziedzictwa kulturowego
-	Utrzymanie, wspieranie rozwoju oraz promocja instytucji kultury i stowarzyszeń w kraju i za granicą, (teatry, filharmonia, muzea, biblioteki, galerie domy i ośrodki kultury, kina, uczelnie artystyczne itp.).
-	Podwyższenie standardów bazy materialnej instytucji kultury i rozrywki oraz jej modernizacja i rozbudowa stosowna do potrzeb, w tym budowa nowej siedziby Książnicy Podlaskiej, tworzenie ośrodków Centrum Kultury i Rozrywki, multikin oraz instytucji służących rozwojowi kultur mniejszości narodowych.
-	Tworzenie warunków do powstawania nowych instytucji kultury, szczególnie w siedzibach powiatów, z wykorzystaniem w pierwszej kolejności obiektów zabytkowych przydatnych do tej funkcji.
-	Wspieranie dotychczasowych imprez kulturalnych o zasięgu krajowym i regionalnym oraz dbałość o powstanie nowych (w miarę potrzeb o zasięgu rozszerzonym poza granice kraju).
-	Wzmacnianie roli kulturotwórczej środków masowego przekazu poprzez szersze relacje, komentarze, wydarzeń kulturalnych regionu oraz wprowadzenie programów edukacyjnych z zakresu kultury. Rozbudowa Białostockiego Ośrodka Telewizji.
-	Inspirowanie i wspieranie rozwoju kultury ludowej i amatorskiej, w tym folkloru i rękodzieła ludowego, twórczości profesjonalnej oraz amatorskiego ruchu artystycznego z uwzględnieniem specyficznego w województwie podlaskim zróżnicowania etnicznego, narodowościowego i religijnego, a także ich promocji w kraju i za granicą.
-	Wspieranie rozwoju czytelnictwa m.in. poprzez rozszerzenie oferty usług opartych na nowych technologiach informacyjnych oraz ochrona książki.
-	Prowadzenie wielostronnej edukacji kulturalnej dzieci i młodzieży ze szczególnym uwzględnieniem edukacji regionalnej.
-	Wspieranie regionalnego ruchu społeczno-kulturalnego.
-	Ochrona i utrzymanie dobrego stanu technicznego i historycznych form obiektów zabytkowych.
-	Zachowanie tożsamości krajobrazu kulturowego i utrzymanie ciągłości rozwoju przestrzennego historycznych zespołów osadniczych.
-	Udostępnianie i racjonalne wykorzystanie obiektów zabytkowych do nowych funkcji, zwłaszcza na potrzeby turystyki i działalności kulturalnej.
-	Twórcze kontynuowanie lokalnych tradycji budowlanych oraz nawiązywanie do wartościowych historycznych sposobów aranżacji przestrzeni publicznych i form zabudowy.
-	Modernizacja i rewitalizacja obiektów zabytkowych celem zwiększenia ich dostępności i atrakcyjności.
-	Gromadzenie i udostępnianie zasobów dziedzictwa kulturowego w postaci cyfrowej.

3.5.	Rozwój sportu i rekreacji
-	Utrzymanie, rozbudowa istniejących i budowa nowych obiektów sportowych, w tym samorządowych oraz organizacji sportowych i uczelnianych.
-	Rozwój i modernizacja podstawowej bazy sportowej, budowa sal gimnastycznych, boisk sportowych, basenów ogólnodostępnych, kąpielisk i baz sportów wodnych.
-	Wspieranie realizacji strategicznych obiektów sportowych, takich jak wielofunkcyjne hale sportowo - widowiskowe, ośrodki szkoleniowo – sportowe, stadiony lekkoatletyczne.
-	Inicjowanie powstawania nowych klubów i stowarzyszeń sportowych oraz rozwój działalności.
-	Wspieranie zagospodarowania obszarów rekreacyjno-sportowych w miastach i strefach podmiejskich.
-	Wspomaganie rozwoju ogrodów działkowych i wypoczynku letniskowego.
-	Organizowanie imprez sportowo-rekreacyjnych o zasięgu regionalnym, krajowym i międzynarodowym.
-	Utrzymanie rezerw terenowych pod realizację nowych obiektów i urządzeń sportowych oraz ochrona ich przed przeznaczeniem na inne cele.
-	Promowanie i upowszechnianie kultury fizycznej i sportu masowego, szkolnego i wyczynowego.

PRIORYTET 4 – Zrównoważone gospodarowanie przestrzenią województwa z zachowaniem ważnych w skali krajowej i europejskiej walorów przyrodniczych i kulturowych, a także z ich racjonalnym wykorzystaniem dla przyspieszonego rozwoju województwa.

Województwo podlaskie dysponuje wybitnymi walorami przyrodniczymi i kulturowymi. Obszar ten odgrywa ważną rolę ekologiczną w skali kraju, jak i w całej Europie. Wybitne przymioty środowiska naturalnego i kulturalnego nakładają obowiązek zachowania tych dóbr dla przyszłych pokoleń. Poniższe kierunki określają najważniejsze elementy związane z ochroną ziemi, powietrza i wody w regionie, wskazując również na ścisłe powiązania z ekosystemami znajdującymi się w szczególności za wschodnią granicą naszego kraju. Szczegółowe kierunki działań zmierzających do realizacji PRIORYTETU 4 są następujące:

4.1.	Ochrona i kształtowanie środowiska
-	Tworzenie warunków prawnych do zachowania ciągłości przestrzennej i prawidłowego funkcjonowania podstawowych elementów środowiska przyrodniczego i kulturowego poprzez:
o	wdrożenie koncepcji europejskiej sieci ekologicznej „NATURA 2000”,
o	podniesienie statusu ochronnego Puszczy Białowieskiej, Biebrzańskiego Parku Narodowego, części Parku Krajobrazowego Puszczy Knyszyńskiej, Obszarów Chronionego Krajobrazu – Doliny Bugu oraz Równiny Kurpiowskiej i Doliny Dolnej Narwi,
o	objęcie ochroną i wspomaganie zagospodarowania transgranicznych elementów środowiska przyrodniczego i kulturowego województwa, tj. Suwalsko-Wisztynieckiego, Trzech Puszczy, Puszczy Białowieskiej i Przełomu Bugu,
o	objęcie ochroną prawną Niecki Michałowsko-Gródeckiej oraz niektórych dolin rzecznych istotnych dla funkcjonowania systemu ekologicznego województwa
o	zagospodarowanie pól, które wymagają rekultywacji.
-	Wzbogacenie systemu przyrodniczego województwa w szczególności poprzez:
o	zalesiania gruntów marginalnych dla produkcji rolniczej zgodnie ze stosownymi programami zwiększenia stopnia lesistości województwa,
o	sukcesywne zwiększanie ilości zieleni przeciwerozyjnej na terenach rolniczych,
o	modernizację i budowę zbiorników wodnych wg programu rozwoju małej retencji i racjonalne ich wykorzystanie.
-	Ochrona wód powierzchniowych i podziemnych w szczególności poprzez:
o	objęcie ochroną prawną głównych zbiorników wód podziemnych pradolin rzek: Supraśli (GZW-218), Biebrzy (GZW-217) oraz Sandru Kurpie (GZW-216) – oraz uwzględnienie wymogów ochrony w planach zagospodarowania przestrzennego,
o	aktualizację porozumień międzynarodowych dotyczących gospodarki wodnej w zlewniach transgranicznych (głównie rzek Narwi, Bugu i Świsłoczy),
o	wspieranie rozwoju systemów kanalizacji sanitarnej i deszczowej oraz innych działań zapobiegających zanieczyszczeniom i degradacji wód z priorytetem ochrony obszarów zasobowych ujęć komunalnych oraz wód w obszarach cennych przyrodniczo i rekreacyjnych.
-	Ochrona powierzchni ziemi i powietrza oraz wykorzystanie surowców mineralnych w szczególności poprzez:
o	ochronę wartościowej rolniczej przestrzeni produkcyjnej przed nieuzasadnionym przeznaczeniem na cele nierolnicze w planach zagospodarowania przestrzennego i ekologizację technologii produkcji rolniczej ze szczególnym uwzględnieniem obszarów chronionych,
o	racjonalną eksploatację złóż surowców mineralnych i rekultywację wyrobisk oraz ochronę rejonów perspektywicznej ich eksploatacji, przed nieuzasadnionym przeznaczeniem ich na inne cele,
o	wspieranie zwiększania udziału proekologicznych nośników energetycznych w źródłach ciepła oraz wprowadzania na szerszą skalę technologii ograniczających emisję zanieczyszczeń i straty ciepła w budownictwie,
o	rozwój stałego monitoringu urządzeń i obiektów zagrażających środowisku i stosowanie środków zapobiegających zagrożeniom,
o	wspieranie rozwoju nowoczesnego systemu przetwarzania i utylizacji odpadów stałych szczególnie na obszarach chronionych
o	tworzenie instalacji termicznego wykorzystania odpadów komunalnych, jako alternatywnych źródeł energii.
-	Ochrona ludzi i środowiska przed hałasem, wibracjami i elektromagnetycznym promieniowaniem niejonizującym poprzez:
o	stosowne rozwiązania planistyczne i projektowe dotyczące sytuowania zabudowy mieszkaniowej, a w szczególności pomieszczeń przeznaczonych na stały pobyt ludzi poza zasięgiem uciążliwości,
o	stosowne rozwiązania planistyczne i projektowe głównych urządzeń komunikacyjnych, energetycznych i telekomunikacyjnych województwa,
o	zastosowanie urządzeń technicznych eliminujących i ograniczających uciążliwości.
-	Ochrona przed nadzwyczajnymi zagrożeniami środowiska w szczególności poprzez:
o	system monitoringu obiektów i urządzeń mogących spowodować poważne awarie,
o	planowanie i przygotowywanie środków przeciwdziałania tym zagrożeniom.
-	Ochrona ładu przestrzennego i tworzenie warunków racjonalnego wykorzystania walorów środowiska poprzez sporządzanie opracowań studialnych zagospodarowania przestrzennego dla wyodrębniających się obszarów problemowych województwa a w szczególności:
o	metropolitalny m. Białegostoku i aglomeracji białostockiej,
o	funkcjonalny Puszczy Białowieskiej,
o	doliny Biebrzy z Biebrzańskim Parkiem Narodowym,
o	„Przyrodniczej Perły Polski Biebrza – Wigry”,
o	Wigierskiego parku Narodowego i Puszczy Augustowskiej,
o	doliny rzeki Bug,
o	doliny rzeki górnej Narwi z Narwiańskim Parkiem Narodowym,
o	Łomżyńskiego Parku Krajobrazowego Doliny Narwi,
o	funkcjonalny Suwalskiego Parku Krajobrazowego,
o	Doliny rzeki Pisy i Puszczy Kurpiowskiej,
o	turystyczny „Puszczy Knyszyńskiej”,
o	jednostki funkcjonalne obszaru augustowskiego,
o	szczególnej aktywności lub recesji gospodarczej, w tym przygraniczna polsko-białoruskiego,
o	funkcjonalny Nowogrodu,
o	okolicy Rajgrodu.
-	Kształtowanie świadomości ekologicznej mieszkańców województwa poprzez:
o	wspieranie powszechnej edukacji i informacji ekologicznej,
o	wspieranie funkcjonowania istniejących i tworzenie nowych ośrodków edukacji i informacji ekologicznej.

PRIORYTET 5 – Rozwój międzynarodowych kontaktów regionalnych i wymiany, w tym współpracy przygranicznej i transgranicznej woje-wództwa z regionami Białorusi i Litwy oraz międzynarodowa promocja regionu.

Korzyści wynikające z dobrosąsiedzkiej współpracy regionów przygranicznych Białorusi, Litwy i Rosji są ważnym czynnikiem rozwoju naszego województwa. Mając na uwadze przystąpienie Polski do Unii Europejskiej wielokierunkowa współpraca interregionalna, uwzględniająca priorytety współpracy zagranicznej naszego województwa, nabiera szczególnego znaczenia. Biorąc pod uwagę rolę w umacnianiu współpracy z innymi regionami Europy, można oczekiwać zacieśnienia więzów kooperacyjnych, transferu technologii i pomocy w tworzeniu nowoczesnego zaplecza naukowo-badawczego, wdrażającego innowacyjne technologie. W dziedzinie współpracy transgranicznej należy szczególnie wspierać Euroregiony „Niemen” i „Puszcza Białowieska”. Szczegółowe kierunki działań zmierzających do realizacji PRIORYTETU 5 są następujące:

-	Wspieranie rozwoju wymiany handlowej i kooperacji produkcyjnej z zagranicą – zwłaszcza z Litwą, Białorusią, republikami nadbałtyckimi i krajami Unii Europejskiej.
-	Rozwój funkcji targowych i kongresowych o zasięgu międzyregionalnym i międzynarodowym oraz udział województwa w targach i wystawach.
-	Promocja województwa poprzez wykreowanie specyficznego dla regionu produktu turystycznego.
-	Rozwój współpracy międzynarodowej w dziedzinie ochrony transgranicznych walorów środowiska przyrodniczego.
-	Rozszerzenie kontaktów kulturalnych o zasięgu międzynarodowym i międzyregionalnym.
-	Rozwój współpracy z Polonią.

PRIORYTET 6 – Rozwój ogólnodostępnego systemu edukacji w tym ustawicznego kształcenia kadr, dostosowanego do potrzeb regionu.

Dokonujący się postęp w zakresie i metodach na wszystkich poziomach kształcenia, a także rosnące wymogi stawiane pracownikom, wymagają działań, dzięki którym mieszkańcy regionu będą mogli zdobyć nowe umiejętności i dostosować się do wymogów dynamicznie zmieniającego się rynku pracy. Dotyczy to w szczególności szkolnictwa i placówek badawczych. Białystok jest miastem akademickim ze względu na liczbę istniejących uczelni wyższych. Szczegółowe kierunki działań zmierzających do realizacji PRIORYTETU 6 są następujące:

6.1.	Rozwój szkolnictwa średniego, wyższego oraz kształcenia ustawicznego 
-	Zwiększenie dostępności do studiów wyższych poprzez rozwój szkolnictwa wyższego i tworzenie zamiejscowych wydziałów istniejących szkół wyższych. 
-	Likwidacja barier ekonomicznych poprzez łatwiejszy dostęp do stypendiów.
-	Tworzenie warunków do perspektywicznej rozbudowy i modernizacji bazy materialnej szkół i placówek oświatowych, w szczególności wyższych uczelni, z uwzględnieniem potrzeb osób niepełnosprawnych.
-	Rozwój kadr dydaktycznych oraz unowocześnianie wyposażenia dydaktycznego.
-	Wspieranie rozwoju kształcenia na poziomie średnim do wskaźnika 85 % roczników gimnazjów oraz podwyższenie jego poziomu i przystosowanie do potrzeb rynku pracy.
-	Wspieranie rozwoju systemu szkolnictwa niepublicznego. 
-	Wspieranie rozwoju form kształcenia ustawicznego młodzieży i dorosłych, w szczególności z obszarów wiejskich.
-	Dostosowywanie kierunków kształcenia w szkołach ponadgimnazjalnych i wyższych do procesów zachodzących w sferze społecznej i gospodarczej, w tym do potrzeb rynku pracy.
-	Rozwijanie aktywnej współpracy międzyregionalnej i międzynarodowej w dziedzinie edukacji.
-	Tworzenie warunków do rozwoju edukacji ekologicznej.
-	Tworzenie warunków do rozwoju edukacji na odległość.

6.1.	Edukacja osób zagrożonych bezrobociem i pozostających bez pracy
-	Edukacja mająca na celu zwiększenie szans zatrudnienia osób pozostających bez pracy.
-	Kształcenie osób zagrożonych bezrobociem (w szczególności na terenach wiejskich) w celu przygotowania ich do tworzenia i rozwijania własnej małej przedsiębiorczości.
-	Wspieranie rozwoju lokalnego rynku pracy.
-	Wspieranie systemu ustawicznego kształcenia społeczeństwa celem przygotowania do wymogów europejskiego rynku pracy,
-	Wspieranie integracji zawodowej i społecznej osób i grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.

3.5. Strategia Rozwoju Obszaru Funkcjonalnego Zielone Płuca Polski. 

Dokument ten określa trzy podstawowe cele rozwoju:
-	Stworzenie warunków do zachowania i wzmocnienia ekosystemów oraz ochrony wód i zasobów naturalnych;
-	Stworzenie możliwości awansu cywilizacyjnego społeczności lokalnych;
-	Aktywizacja gospodarcza zharmonizowana z wymaganiami środowiska przyrodniczego.

Główne kierunki działań służące realizacji przyjętych celów są następujące:
-	przeciwstawianie   się   eutrofizacji  jezior   i   zbiorników   oraz   zanieczyszczaniu   wód powierzchniowych przez kompleksową racjonalizację gospodarki wodnej oraz prawidłowe prowadzenie gospodarki komunalnej i leśnej;
-	systematyczne powiększanie i wzmacnianie systemu obszarów prawnie chronionych o zróżnicowanym statusie i rygorach ochronnych; 
-	stałe podnoszenie poziomu wykształcenia i kwalifikacji ludności, jako podstawowego sposobu opanowania bezrobocia i patologii społecznej, 
-	wzmocnienie aktywności i przedsiębiorczości oraz samoorganizacji struktur społecznych;
-	oparcie rozwoju gospodarczego o nowoczesne technologie produkcji, rozwój drobnych i średnich przedsiębiorstw oraz turystyki i rolnictwa ekologicznego, tworzenie infrastruktury ekonomicznej otoczenia biznesu.

3.6. Strategia Zrównoważonego Rozwoju Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi

Misją Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi jest rozwój turystyki oraz takich form gospodarki, które zagwarantują poprawę warunków życia mieszkańców, przy jednoczesnym zachowaniu bogactwa kulturowo-religijnego obszaru Stowarzyszenia oraz bogactwa przyrodniczego Doliny Górnej Narwi.

W wizji rozwoju obszaru Stowarzyszenia Gmin Górnej Narwi zakłada się, że do 2015 roku:
-	poziom rozwoju obszaru Stowarzyszenia, mierzony poziomem warunków życia społeczeństwa, wielkością bezrobocia i dochodami mieszkańców, zbliżony będzie do średniej krajowej;
-	siłą napędową rozwoju będzie aktywność i przedsiębiorczość lokalnych społeczności, przedsiębiorstw i instytucji;
-	rozwinięta będzie turystyka,  której  głównym  produktem  będą walory i bogactwo przyrodnicze Doliny Górnej Narwi oraz lokalne bogactwo kulturowe; baza turystyczna będzie    zaspokajać różnorodne potrzeby turystów, gwarantując    obsługę    ruchu turystycznego na poziomie 2-3-krotnie większym niż obecnie; 
-	stworzony zostanie sprawny system informacji i promocji turystycznej obszaru;
-	nastąpi wielofunkcyjny rozwój obszarów wiejskich, ich  mieszkańcy będą posiadali możliwości i umiejętności osiągania dochodów z działalności pozarolniczej – rozwinięte będą usługi, agroturystyka oraz małe i średnie przedsiębiorstwa przemysłowe, szczególnie przetwórstwa rolno-spożywczego;
-	w rolnictwie dominować będą zintegrowane i ekologiczne formy gospodarowania; rozwiną się gospodarstwa specjalistyczne; rolnictwo będzie bardziej nowoczesne strukturalnie i technologicznie,
-	będą się rozwijać różne sektory handlu i usług, ukierunkowane na obsługę istniejących i nowo powstałych firm oraz ruchu turystycznego,
-	infrastruktura techniczna i społeczna, usługi publiczne spełniać będą krajowe standardy jakości i dostępności;
-	zmodernizowana infrastruktura komunikacyjna oraz usługi   transportowe   zapewnią dostępność wszystkich miejscowości z obszaru Stowarzyszenia;
-	nowoczesna infrastruktura techniczna (obejmująca kanalizację, wodociągi, oczyszczalnie ścieków, system gospodarki odpadami, gazyfikację) zapewni poprawę warunków życia społeczności lokalnej, atrakcyjność lokalizacyjną dla inwestorów oraz poprawę stanu środowiska;
-	lokalne tradycje kulturalne będą kultywowane i rozwijane;
-	zmiany proekologiczne zachodzące w gospodarce i świadomości społecznej zapewnią ochronę bioróżnorodności;
-	dzięki proekologicznym przemianom we wszystkich sferach gospodarki nastąpi zmniejszenie lokalnego zagrożenia środowiska.

W dokumencie określono cztery główne kierunki rozwoju, które przybrały postać następujących celów strategicznych:
Cel strategiczny I –   poprawa infrastruktury technicznej służącej rozwojowi gospodarki, potrzebom mieszkańców i ochronie środowiska;
Cel strategiczny II –  zintegrowane zagospodarowanie turystyczne obszaru Doliny Górnej Narwi;
Cel strategiczny III – opracowanie i wdrożenie systemu promocji obszaru Doliny Górnej Narwi;
Cel strategiczny IV – stworzenie systemu edukacji ekologicznej na obszarze Doliny Górnej Narwi.

Do każdego z czterech celów strategicznych opracowano program rozwojowy. 

IV. UWARUNKOWANIA ROZWOJU MIASTA I GMINY SURAŻ ANLIZA SWOT

Warunkiem niezbędnym do skutecznego zaplanowania długookresowej strategii rozwoju Gminy jest dobra ocena jej aktualnego stanu oraz wiedza o wewnętrznych i zewnętrznych czynnikach warunkujących kierunki rozwoju. Funkcjonowanie Gminy, tak jak każdej organizacji, odbywa się w kontekście silnych relacji i powiązań z jej otoczeniem (tak bliższym jak i dalszym). Połączenia te determinują w znacznym stopniu kierunki i tempo wprowadzanych zmian. 
Dopiero analiza wszystkich występujących uwarunkowań, połączona z wnioskowaniem przynosi pełny obraz stanu obecnego Gminy i może stanowić podstawę do identyfikowania celów strategicznych i operacyjnych. 
Powszechnie stosowanym narzędziem służącym niejako do podsumowania wszystkich występujących czynników wzrostu i regresu jest analiza SWOT (skrót od angielskich słów Strenghts – mocne strony, Weaknesses – słabe strony, Opportunities – szanse, Threats – zagrożenia). Przy zastosowaniu tej metody oceniono wewnętrzne uwarunkowania rozwoju (słabe i mocne strony) oraz czynniki zewnętrzne (szanse i zagrożenia). 
Generalnym wnioskiem z dotychczasowej oceny stanu Miasta i Gminy Suraż jest fakt, iż obszar ten ma słabe perspektywy rozwoju przemysłowego. Jego głównymi atutami są: położenie w obrębie obszarów prawnie chronionych oraz czystość środowiska naturalnego. Rozwój obszaru powinien być głównie oparty o maksymalne wykorzystanie warunków naturalnych. Rolnictwo i turystyka to wobec tego główne obszary zainteresowania z punktu widzenia strategii rozwoju.
Poniżej, w formie tabelarycznej posumowano najważniejsze czynniki mające wpływ na kierunek i tempo planowanych zmian. 

V. STRATEGICZNE CELE ROZWOJU MIASTA I GMINY SURAŻ

W trakcie prac nad strategią Miasta i Gminy Suraż zostały zdefiniowane następujące strategiczne cele rozwoju:
5.1. Cel strategiczny A

AKTYWIZACJA GOSPODARCZA OBSZARU DLA TWORZENIA NOWYCH MIEJSC PRACY ORAZ WZROSTU DOCHODÓW MIESZKAŃCÓW I BUDŻETU GMINY.
Realizacja tego celu zostanie zapewniona przez wdrożenie następujących Strategicznych Programów Społeczno - Gospodarczych:
A.1. Kumulacja zasobów pod kątem zabezpieczenia kompletności oferty inwestycyjnej Gminy.
A.2. Pro – inwestycyjna polityka Gminy.
A.3. Polityka przestrzenna sprzyjająca lokalizacji działalności gospodarczej.
A.4. Uzbrojenie terenów pod działalność gospodarczą.
A.5. Zagospodarowanie obiektów nieużytkowanych na terenie Gminy.
A.6. Rozwój agroturystyki.
A.7. Kreowanie postaw przedsiębiorczych.
A.8. Zalesianie gruntów nieprzydatnych do produkcji rolniczej.
A.9. Pozyskanie inwestorów zewnętrznych.
A.10. Rozwój samorządu gospodarczego.
A.11. Poprawa jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej.
A.12. Rozwój sieci instytucji obsługi rolnictwa.
A.13. Zdynamizowanie procesu zwiększania powierzchni gospodarstw rolnych.
A.14. Tworzenie grup producenckich.
A.15. Rozwój gospodarstw ekologicznych.
A.16. Rozwój produkcji mleczarskiej.
A.17. Rozwój produkcji integrowanej.
A.18. Zrównoważona gospodarka leśna.
A.19. Racjonalna eksploatacja złóż surowców mineralnych.
5.2. Cel strategiczny B

POPRAWA DOSTĘPNOŚCI DO INSTYTUCJI INFRASTRUKTURY  SPOŁECZNEJ ORAZ TWORZENIE WARUNKÓW DLA WSZECHSTRONNEGO ROZWOJU OSOBISTEGO MIESZKAŃCÓW

Realizacja tego celu zostanie zapewniona przez wdrożenie następujących Strategicznych Programów Gospodarczych:

B.1. Wyznaczenie i urządzenie szlaków turystycznych pieszych i rowerowych oraz pól biwakowych.
B.2. Poszerzenie kalendarza imprez kulturalnych i sportowych.
B.3. Budowa sal gimnastycznych na terenie Gminy.
B.4. Rozwój współpracy zagranicznej.
B.5. Utworzenie Domu Opieki Społecznej.
B.6. Rozwój form kształcenia mieszkańców.
B.7. Rozwój bazy noclegowej i żywieniowo – gastronomicznej.
B.8. Rozwój kapitału ludzkiego.
B.9. Modernizacja stadionu i kompleksu małych boisk.
B.10. Rozwój sektora pozarządowego.
B.11. Wsparcie samoorganizowania się młodzieży.
B.12. Kształtowanie i ochrona lokalnego układu przyrodniczego i krajobrazowego.
B.13. Rozwój systemów prawnie chronionych.

5.3. Cel Strategiczny C

POPRAWA WARUNKÓW ŻYCIA MIESZKAŃCÓW I FUNKCJONOWANIA PRZEDSIĘBIORSTW POPRZEZ ROZWÓJ INFRASTRUKTURY TECHNICZNEJ  

Realizacja tego celu zostanie zapewniona przez wdrożenie następujących Strategicznych Programów Gospodarczych:

C.1. Modernizacja dróg gminnych.
C.2. Budowa kanalizacji sanitarnej w zabudowie zwartej na obszarach wiejskich.
C.3. Budowa zagrodowych oczyszczalni ścieków we wsiach, w których nie jest przewidziana budowa kanalizacji sanitarnej.
C.4. Budowa stacji uzdatniania wody w Surażu.
C.5. Gminny system gospodarki odpadami.
C.6. Modernizacja i rozbudowa oświetlenia ulicznego na terenie Gminy.
C.7. Gazyfikacja Gminy.
C.8. Rozwój budownictwa komunalnego.
C.9. Rozbudowa infrastruktury telekomunikacyjnej, w tym udostępnienie mieszkańcom Internetu.
C.10. Likwidowanie barier architektonicznych dla osób niepełnosprawnych.

5.4. Cel Strategiczny D

SPRAWNE ZARZĄDZANIE GMINĄ DLA ZAPEWNIENIA WYSOKIEJ JAKOŚCI USŁUG KOMUNALNYCH 

Realizacja tego celu zostanie zapewniona przez wdrożenie następujących Strategicznych Programów Gospodarczych:

D.1. Pozyskanie funduszy pomocowych
D.2. Wieloletni Program Inwestycyjny
D.3. Budżet zadaniowy
D.4. Wdrożenie metod zarządzania jakością
D.5. Racjonalizacja siatki szkół i przedszkoli
D.6. Zintegrowane systemy wodociągowe
D.7. Estetyzacja Miasta
D.8. Opieka, konserwacja i utrzymanie pomników przyrody i zabytków.
D.9. Wzmocnienie sił porządkowych
D.10. Polityka promocyjna Gminy

VI. STRATEGICZNE PROGRAMY SPOŁECZNO-GOSPODARCZE

VII. PLAN ROZWOJU LOKALNEGO GMINY SURAŻ